Sevgili çocuklar, Türkçe’de isim soylu kelimelerin yüklem olmasını sağlayan ya da basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapan sihirli bir ek vardır: Ek Fiil (Ek Eylem).
Ek fiil aslında tek başına anlamı olmayan “i-” (imek) fiilidir. Sınavlarda ve testlerde öğrencilerin en çok kafasını karıştıran, “Bu cümlede yüklem var ama fiil yok, nasıl olur?” dedirten konunun sırrı buradadır.
Hadi, ek fiilin iki temel görevini ve karşınıza çıkacak gizli tuzakları birlikte inceleyelim!
EK FİİLİN İKİ TEMEL GÖREVİ
Ek fiilin sınavda karşınıza çıkacak sadece iki görevi vardır. Sorularda genellikle “Aşağıdakilerin hangisinde ek fiil farklı bir görevde kullanılmıştır?” şeklinde sorulur.
- İsim soylu sözcüklerin sonuna gelerek onları yüklem yapmak.
- Basit zamanlı (tek kipli) fiillere gelerek onları birleşik zamanlı yapmak.
1. GÖREV: İsimleri Yüklem Yapmak
Normalde isimler (masa, güzel, öğrenci vb.) iş, oluş, hareket bildirmez ve yüklem olamazlar. Ancak ek fiil aldıklarında cümlenin yüklemi haline gelirler. İsimlere gelen ek fiiller 4 kiple çekimlenir:
A) Ek Fiilin Bilinen (Görülen) Geçmiş Zamanı (-di / idi)
İsimlere gelir ve o durumun geçmişte kesin olarak gerçekleştiğini bildirir.
- Örnek: Dün hava çok güzeldiler ❌ değil, güzeldi (güzel idi).
- Örnek: Çocukken en büyük hayali öğretmenlikti (öğretmenlik idi).
B) Ek Fiilin Öğrenilen (Duyulan) Geçmiş Zamanı (-miş / imiş)
İsimlere gelir ve o durumun başkasından duyulduğunu veya sonradan fark edildiğini bildirir.
- Örnek: Meğer o çocuk okulun en çalışkanıymış (çalışkan imiş).
- Örnek: Çorba biraz tuzluymuş (tuzlu imiş).
C) Ek Fiilin Şartı (-se / ise)
⚠️ Çok Önemli Tuzak: Ek fiilin şartı, isimleri yüklem yapmaz! Cümleye şart (koşul) anlamı katarak yan cümlecik kurar. Yüklem genellikle cümlenin sonundaki başka bir kelime olur.
- Örnek: Hava güzelse dışarı çıkarız. (Burada yüklem “çıkarız” fiilidir, “güzelse” ek fiilin şartıdır.)
- Örnek: Kitabın varsa bana ödünç verir misin?
D) Ek Fiilin Geniş Zamanı (-dir / idir)
İsimlere gelerek o durumun her zaman geçerli olduğunu bildirir. Ek fiilin geniş zaman ekleri şahıslara göre (-im, -sin, -dir, -iz, -siniz, -dirler) şeklinde değişiklik gösterir.
- Örnek: Ben buralarda yabancıyım. (yabancı-y-ım)
- Örnek: Sen gerçekten çok iyi bir dostsun. (dost-sun)
- Örnek: En sevdiğim mevsim sonbahardır. (sonbahar-dır)
- 🔥 Sınav Tuzağı 1: Ek fiilin 3. tekil şahıs eki olan “-dir / -dır” günlük hayatta ve cümlelerde çok sık düşer! Ek yazılmasa bile orada ek fiil var kabul edilir.
- Örnek: Bugün hava çok sıcak. (Aslında “sıcaktır” demek istiyor. “Sıcak” kelimesi yüklem olduğu için burada düşmüş bir ek fiil vardır!)
2. GÖREV: Fiilleri Birleşik Zamanlı Yapmak
Bir fiilde sadece bir tane kip eki varsa buna Basit Zamanlı Fiil denir. Eğer fiil iki tane kip eki almışsa buna Birleşik Zamanlı Fiil denir. İşte o ikinci gelen kip eki aslında bir ek fiildir! Üç grupta incelenir:
A) Hikaye Birleşik Zamanı (Kip Eki + -di)
Fiilin birinci kip ekinden sonra “-di” ekinin gelmesiyle oluşur. “Kip eki + idi” şeklinde okunur.
- Örnek: Geliyordu (Gel-i-yor-du -> Şimdiki zamanın hikayesi)
- Örnek: Okumuştu (Oku-muş-tu -> Öğrenilen geçmiş zamanın hikayesi)
B) Rivayet Birleşik Zamanı (Kip Eki + -miş)
Fiilin birinci kip ekinden sonra “-miş” ekinin gelmesiyle oluşur. “Kip eki + imiş” şeklinde okunur.
- Örnek: Gelecekmiş (Gel-ecek-miş -> Gelecek zamanın rivayeti)
- Örnek: Yaparmış (Yap-ar-mış -> Geniş zamanın rivayeti)
C) Şart Birleşik Zamanı (Kip Eki + -se)
Fiilin birinci kip ekinden sonra “-se” ekinin gelmesiyle oluşur. Cümleye şart anlamı katar.
- Örnek: Seversen (Sev-er-sen -> Geniş zamanın şartı)
- Örnek: Bitirdiyse (Bit-ir-di-yse -> Görülen geçmiş zamanın şartı)
🔥 Sınav Tuzağı 2: “-dir” eki fiillere de gelebilir (“Ders bitmiştir.”). Ancak “-dir” eki fiile geldiğinde onu birleşik zamanlı yapmaz! Cümleye sadece “kesinlik” veya “olasılık” anlamı katar. Bunu birleşik zamanlı fiil sanıp elenmeyin!
🎯 Yeni Nesil Örnek Soru
Soru:
(I) Kitap okumak onun için en büyük tutkuydu.
(II) Her akşam odasına çekilir, saatlerce okurdu.
(III) Yeni çıkan kitapları herkesten önce takip ederdi.
(IV) Eğer yeni bir kitap bulamadıysa çok üzülürdü.
Yukarıdaki numaralanmış cümlelerin hangisinde yer alan ek fiil, görevi yönüyle diğerlerinden farklıdır?
A) I
B) II
C) III
D) IV
Çözüm:
- I. cümlede “tutku” sözcüğü isimdir. Ek fiil (-yu) ismi yüklem yapma göreviyle kullanılmıştır.
- II. cümlede “okurdu” (oku-r-du) geniş zamanın hikayesidir, yani fiili birleşik zamanlı yapmıştır.
- III. cümlede “takip ederdi” (eder idi) geniş zamanın hikayesidir, fiili birleşik zamanlı yapmıştır.
- IV. cümlede “üzülürdü” (üzül-ür-dü) geniş zamanın hikayesidir, fiili birleşik zamanlı yapmıştır.
Bu yüzden doğru cevap A seçeneğidir.