4. Sınıf Fen Bilimleri: Madde ve Değişim | Konu Anlatımı, Örnekler, Etkinlikler ve Test

Madde ve Değişim

Çevremizde gördüğümüz, dokunduğumuz ve kullandığımız pek çok şey maddeden oluşur. Su, hava, taş, tahta, cam, demir ve plastik günlük yaşamımızda karşılaştığımız maddelere örnektir.

Maddeler farklı özelliklere sahip olabilir. Bazıları sert, bazıları yumuşak; bazıları katı, bazıları sıvı veya gaz hâlinde bulunabilir.

Maddeler sıcaklık, soğuma, ısıtma, dondurma veya başka etkiler sonucunda değişime uğrayabilir.

Bu yazımızda 4. sınıf Fen Bilimleri Madde ve Değişim konusunu anlaşılır bir şekilde inceleyecek; örnekler, etkinlikler ve test sorularıyla bilgilerimizi pekiştireceğiz.

Madde Nedir?

Çevremizde bulunan ve belirli bir hacmi ve kütlesi olan her şeye madde denir.

Günlük yaşamımızda çok sayıda maddeyle karşılaşırız.

Örneğin:

• Su
• Taş
• Hava
• Demir
• Tahta
• Cam
• Plastik
• Süt
• Şeker

birer maddedir.

Maddeler farklı özelliklere sahip olabilir.

Maddelerin Hâlleri

Maddeler genel olarak üç hâlde bulunur:

1. Katı
2. Sıvı
3. Gaz

Aynı madde uygun koşullarda farklı hâllerde bulunabilir.

Örneğin su:

Buz → Katı

Su → Sıvı

Su buharı → Gaz

şeklinde üç farklı hâlde bulunabilir.

Katı Maddeler

Belirli bir şekli ve hacmi olan maddelere katı maddeler denir.

Katı maddeler bulundukları kabın şeklini almaz.

Örneğin:

• Kitap
• Kalem
• Taş
• Masa
• Buz
• Kaşık

katı maddelerdir.

Bir kitabı masanın üzerine koyduğumuzda kitabın şekli değişmez.

Sıvı Maddeler

Belirli bir hacmi olan ancak belirli bir şekli olmayan maddelere sıvı maddeler denir.

Sıvılar konuldukları kabın şeklini alır.

Örneğin:

• Su
• Süt
• Yağ
• Meyve suyu

sıvı maddelerdir.

Bir miktar suyu bardağa koyduğumuzda su bardağın şeklini alır. Aynı suyu sürahiye koyduğumuzda ise sürahinin şeklini alır.

Gaz Maddeler

Belirli bir şekli ve hacmi olmayan maddelere gaz maddeler denir.

Gazlar bulundukları ortamı doldurur.

Örneğin:

• Hava
• Su buharı
• Oksijen
• Karbondioksit

gaz hâlindeki maddelere örnektir.

Havayı göremesek de hava maddedir.

Maddelerin Özellikleri

Maddeleri birbirinden ayırt etmek için çeşitli özelliklerinden yararlanabiliriz.

Bazı maddeler:

• Sert
• Yumuşak
• Esnek
• Kırılgan
• Pürüzlü
• Pürüzsüz
• Saydam
• Opak

olabilir.

Sert ve Yumuşak Maddeler

Kolayca şekli değişmeyen maddelere sert maddeler denebilir.

Örneğin:

• Taş
• Demir
• Cam

sert maddelere örnektir.

Kolayca şekil değiştirebilen bazı maddeler ise yumuşak olabilir.

Örneğin:

• Sünger
• Pamuk
• Hamur

yumuşak maddelere örnektir.

Esnek Maddeler

Kuvvet uygulandığında şekli değişen ve kuvvet ortadan kalktığında eski şekline dönebilen maddelere esnek maddeler denir.

Örneğin:

• Lastik
• Yay
• Balon

esnek maddelere örnektir.

Kırılgan Maddeler

Kuvvet uygulandığında kolayca kırılabilen maddelere kırılgan maddeler denir.

Örneğin:

• Cam
• Porselen
• Bazı seramikler

kırılgan maddelerdir.

Cam bardak yere düştüğünde kırılabilir.

Pürüzlü ve Pürüzsüz Maddeler

Yüzeyinde çıkıntılar ve girintiler bulunan maddeler pürüzlü olabilir.

Örneğin:

• Zımpara
• Ağaç kabuğu
• Bazı taşlar

pürüzlü yüzeylere sahiptir.

Yüzeyi daha düzgün olan maddeler ise pürüzsüz olabilir.

Örneğin:

• Cam
• Ayna
• Bazı plastik yüzeyler

pürüzsüz yüzeylere örnektir.

Saydam ve Opak Maddeler

Işığın büyük ölçüde geçmesine izin veren maddelere saydam maddeler denir.

Örneğin:

• Temiz cam
• Bazı şeffaf plastikler

saydam olabilir.

Işığı geçirmeyen maddelere ise opak maddeler denir.

Örneğin:

• Tahta
• Metal
• Karton

opak maddelere örnektir.

Isınma ve Soğuma

Maddeler ısı aldığında veya ısı verdiğinde bazı değişiklikler meydana gelebilir.

Örneğin bir buz parçasını sıcak bir ortamda bırakırsak buz erimeye başlar.

Bir miktar suyu dondurucuya koyduğumuzda ise su donar ve buz hâline gelir.

Bu değişimler maddenin hâl değişimine örnektir.

Hâl Değişimleri

Bir maddenin ısı alarak veya ısı vererek hâlinin değişmesine hâl değişimi denir.

Başlıca hâl değişimleri:

• Erime
• Donma
• Buharlaşma
• Yoğuşma

olarak incelenir.

Erime

Katı bir maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesine erime denir.

Örneğin:

Buz → Su

Buz ısı aldığında erir ve suya dönüşür.

Başka bir örnek:

Dondurma sıcak ortamda kaldığında erimeye başlar.

Donma

Sıvı bir maddenin ısı vererek katı hâle geçmesine donma denir.

Örneğin:

Su → Buz

Su yeterince soğutulduğunda donar ve buz hâline gelir.

Kışın çok soğuk havalarda su birikintilerinin donması buna örnektir.

Buharlaşma

Sıvı maddelerin ısı alarak gaz hâline geçmesine buharlaşma denir.

Örneğin:

Islak çamaşırların zamanla kurumasında su buharlaşır.

Bir su birikintisinin güneşli havada zamanla azalması da buharlaşmaya örnektir.

Yoğuşma

Gaz hâlindeki bir maddenin ısı vererek sıvı hâle geçmesine yoğuşma denir.

Örneğin soğuk bir bardağın dış yüzeyinde su damlacıkları oluşabilir.

Burada havadaki su buharı soğuyarak sıvı hâle geçer.

Hâl Değişimlerini Kolayca Hatırlayalım

Katı → Sıvı = Erime

Sıvı → Katı = Donma

Sıvı → Gaz = Buharlaşma

Gaz → Sıvı = Yoğuşma

Bunları günlük yaşamdan örneklerle düşünmek konuyu daha kolay öğrenmemizi sağlar.

Isı Alan ve Isı Veren Maddeler

Bazı hâl değişimleri sırasında madde çevresinden ısı alır.

Isı alan hâl değişimleri:

• Erime
• Buharlaşma

Örneğin buz erirken çevresinden ısı alır.

Bazı hâl değişimleri sırasında ise madde çevresine ısı verir.

Isı veren hâl değişimleri:

• Donma
• Yoğuşma

Örneğin su donarken ısı verir.

Maddelerdeki Değişimler

Maddelerde meydana gelen değişimleri iki temel başlık altında düşünebiliriz:

Fiziksel değişim

Maddenin görünüşü veya hâli değişir ancak madde başka bir maddeye dönüşmez.

Örneğin:

• Buzun erimesi
• Suyun donması
• Kâğıdın yırtılması
• Camın kırılması

Kimyasal değişim

Maddenin yapısında değişiklik meydana gelir ve yeni maddeler oluşabilir.

Örneğin:

• Odunun yanması
• Demirin paslanması
• Yiyeceklerin bozulması

4. sınıf düzeyinde bu değişimleri günlük yaşamdan örneklerle ayırt etmek önemlidir.

Fiziksel Değişime Örnekler

Bir kâğıdı ikiye böldüğümüzde kâğıdın şekli ve büyüklüğü değişir ancak hâlâ kâğıttır.

Bir buz küpü eridiğinde suya dönüşür ancak madde sudur.

Bir cam bardak kırıldığında parçalanır fakat cam olma özelliğini korur.

Bu tür değişimler fiziksel değişim olarak değerlendirilir.

Kimyasal Değişime Örnekler

Odun yandığında kül ve gazlar oluşur.

Demir paslandığında demirin yapısında değişiklik meydana gelir.

Bir yiyecek bozulduğunda eski hâline dönmez.

Bu durumlarda yeni maddeler oluşabildiği için kimyasal değişim söz konusudur.

Günlük Yaşamda Madde ve Değişim

Madde ve değişim konusu günlük yaşamımızda sürekli karşımıza çıkar.

Örneğin:

Dondurmanın erimesi → Erime

Suyun buz olması → Donma

Islak çamaşırın kuruması → Buharlaşma

Soğuk camda su damlacıkları oluşması → Yoğuşma

Kâğıdın yırtılması → Fiziksel değişim

Odunun yanması → Kimyasal değişim

Etkinlik 1: Maddenin Hâlini Bul

Aşağıdaki maddelerin karşısına katı, sıvı veya gaz yazınız.

1. Taş → __________
2. Su → __________
3. Hava → __________
4. Süt → __________
5. Buz → __________
6. Oksijen → __________
7. Kalem → __________
8. Meyve suyu → __________

Etkinlik 2: Hâl Değişimini Bul

Aşağıdaki olayların hangi hâl değişimi olduğunu yazınız.

1. Buzun suya dönüşmesi → __________
2. Suyun buz hâline gelmesi → __________
3. Islak çamaşırın kuruması → __________
4. Soğuk camda su damlacıklarının oluşması → __________
5. Dondurmanın sıcak havada erimesi → __________
6. Dondurucudaki suyun buz olması → __________

Etkinlik 3: Doğru mu, Yanlış mı?

1. (   ) Katı maddelerin belirli bir şekli vardır.
2. (   ) Sıvılar konuldukları kabın şeklini alır.
3. (   ) Gazların belirli bir şekli vardır.
4. (   ) Buz, suyun katı hâlidir.
5. (   ) Erime sırasında katı madde sıvıya dönüşür.
6. (   ) Donma sırasında sıvı madde katıya dönüşür.
7. (   ) Buharlaşma sıvıdan gaza gerçekleşen bir hâl değişimidir.
8. (   ) Yoğuşma gazdan sıvıya gerçekleşir.

Etkinlik 4: Eşleştirelim

Aşağıdaki olayları uygun kavramlarla eşleştiriniz.

1. Buzun erimesi

2. Suyun donması

3. Çamaşırın kuruması

4. Camın dış yüzeyinde su damlacıklarının oluşması

a. Yoğuşma

b. Donma

c. Buharlaşma

d. Erime

Cevaplar:

1 → ___

2 → ___

3 → ___

4 → ___

Etkinlik 5: Fiziksel mi, Kimyasal mı?

Aşağıdaki değişimlerin karşısına Fiziksel veya Kimyasal yazınız.

1. Buzun erimesi → __________
2. Kâğıdın yırtılması → __________
3. Odunun yanması → __________
4. Demirin paslanması → __________
5. Suyun donması → __________
6. Camın kırılması → __________
7. Yiyeceğin bozulması → __________
8. Dondurmanın erimesi → __________

Etkinlik 6: Düşün ve Cevapla

1.

Bir öğrenci buz küpünü güneş altında bırakıyor. Bir süre sonra buzun kaybolduğunu görüyor.

Buzun başına ne gelmiştir?

Cevap:

2.

Soğuk bir bardağın dış yüzeyinde su damlacıkları oluşuyor.

Bu olay nasıl gerçekleşmiş olabilir?

Cevap:

3.

Islak çamaşırlar güneşli ve sıcak bir günde daha hızlı kuruyor.

Bunun nedeni nedir?

Cevap:

4. Sınıf Fen Bilimleri Madde ve Değişim Testi

1. Aşağıdakilerden hangisi katı bir maddedir?

A) Su
B) Hava
C) Taş
D) Su buharı

2. Aşağıdakilerden hangisi sıvıdır?

A) Süt
B) Tahta
C) Kalem
D) Oksijen

3. Gaz maddelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Belirli şekilleri vardır.

B) Bulundukları ortamı doldurabilirler.

C) Her zaman görülebilirler.

D) Katı hâlde bulunurlar.

4. Buzun suya dönüşmesine ne denir?

A) Donma
B) Yoğuşma
C) Erime
D) Buharlaşma

5. Suyun buz hâline dönüşmesine ne denir?

A) Donma
B) Erime
C) Buharlaşma
D) Yoğuşma

6. Islak çamaşırların kuruması hangi olaya örnektir?

A) Donma
B) Buharlaşma
C) Yoğuşma
D) Erime

7. Gaz hâlindeki su buharının sıvı hâle geçmesine ne denir?

A) Erime
B) Donma
C) Yoğuşma
D) Buharlaşma

8. Aşağıdakilerden hangisi esnek bir maddedir?

A) Cam
B) Taş
C) Lastik
D) Porselen

9. Aşağıdakilerden hangisi kırılgan bir maddedir?

A) Cam
B) Lastik
C) Sünger
D) Hamur

10. Aşağıdakilerden hangisi saydam bir madde olabilir?

A) Tahta
B) Metal
C) Karton
D) Temiz cam

11. Aşağıdakilerden hangisi fiziksel değişime örnektir?

A) Odunun yanması

B) Demirin paslanması

C) Buzun erimesi

D) Yiyeceğin bozulması

12. Aşağıdakilerden hangisi kimyasal değişime örnektir?

A) Kâğıdın yırtılması

B) Camın kırılması

C) Buzun erimesi

D) Odunun yanması

13. Aşağıdakilerden hangisi maddenin hâllerinden biri değildir?

A) Katı
B) Sıvı
C) Gaz
D) Parlak

14. Erime sırasında madde ne yapar?

A) Isı alabilir.

B) Her zaman ısı verir.

C) Gaz hâlinden katı hâline geçer.

D) Sıvı hâlden katı hâline geçer.

15. Aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Sıvılar kabın şeklini alır.

B) Katıların belirli bir şekli vardır.

C) Gazlar bulundukları ortamı doldurabilir.

D) Donma sırasında katı madde gaza dönüşür.

Test Cevap Anahtarı

1. C
2. A
3. B
4. C
5. A
6. B
7. C
8. C
9. A
10. D
11. C
12. D
13. D
14. A
15. D

Sık Sorulan Sorular

Maddenin kaç hâli vardır?

4. sınıf düzeyinde maddeler katı, sıvı ve gaz olmak üzere üç temel hâlde incelenir.

Buz hangi hâldedir?

Buz, suyun katı hâlidir.

Suyun buharlaşması nedir?

Suyun ısı alarak gaz hâline geçmesine buharlaşma denir.

Yoğuşma nedir?

Gaz hâlindeki bir maddenin ısı vererek sıvı hâle geçmesine yoğuşma denir.

Erime ve donma arasındaki fark nedir?

Erime: Katı → Sıvı

Donma: Sıvı → Katı

Fiziksel değişim nedir?

Maddenin görünüşü veya hâli değişirken yeni bir madde oluşmayan değişimlere fiziksel değişim denir.

Kimyasal değişim nedir?

Maddenin yapısında değişiklik meydana gelerek yeni maddelerin oluşabildiği değişimlere kimyasal değişim denir.

Konu Özeti

Çevremizde bulunan ve belirli bir hacmi ve kütlesi olan varlıklara madde denir. Maddeler katı, sıvı ve gaz olmak üzere üç temel hâlde incelenir.

Katılar belirli bir şekle ve hacme sahiptir.

Sıvılar belirli bir hacme sahiptir ve bulundukları kabın şeklini alır.

Gazlar belirli bir şekle ve hacme sahip değildir ve bulundukları ortamı doldurabilir.

Maddeler ısı aldığında veya verdiğinde hâl değiştirebilir.

Katı → Sıvı = Erime

Sıvı → Katı = Donma

Sıvı → Gaz = Buharlaşma

Gaz → Sıvı = Yoğuşma

Maddelerde meydana gelen değişimler fiziksel veya kimyasal olabilir. Buzun erimesi ve camın kırılması fiziksel değişime; odunun yanması ve demirin paslanması ise kimyasal değişime örnektir.

Unutmayalım:

Buzun erimesi → Erime

Suyun buz olması → Donma

Çamaşırın kuruması → Buharlaşma

Soğuk bardakta su damlacıkları → Yoğuşma

Madde ve değişim konusunu günlük yaşamımızdaki olaylarla ilişkilendirerek öğrenmek, farklı maddeleri ve değişimleri daha kolay anlamamızı sağlar.