Dün akşam mutfakta annene yardım ederken “Yemek pişirmek çok eğlenceli” dedin. Ya da arkadaşınla konuşurken “Koşarak okula yetiştim” diye anlattın. Bu cümlelerdeki “pişirmek” ve “koşarak” kelimeleri aslında fiil kökenli ama fiil gibi davranmıyor. İşte tam da burada fiilimsiler devreye giriyor. Günlük hayatta sürekli kullandığımız, cümlelerimizi daha akıcı ve anlamlı kılan bu özel yapılar, sadece dil bilgisi kuralı değil; düşüncelerimizi net ifade etmenin, hikâye anlatmanın ve hatta LGS’de puan avcılığı yapmanın en güçlü silahlarından biri.
Biz bunu neden öğreniyoruz? Çünkü fiilimsiler olmadan cümlelerimiz ya çok kısa ve robotik kalır ya da karmaşıklaşır. Bir yazıda “Top oynadım. Sonra eve geldim. Ödev yaptım.” diye yazmak yerine “Top oynadıktan sonra eve gelip ödev yaptım.” diyebilirsin. Bu fark, hem yazılıda hem de günlük iletişimde seni bir adım öne taşır. Üstelik Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli de öğrencinin dili sadece ezberlemesini değil, üretmesini ister. Fiilimsileri bilince kendi hikâyelerini, dijital içeriklerini ve projelerini çok daha profesyonel kurabilirsin.
Fiilimsiler Nedir?
Fiilimsiler, fiil kökünden türeyen ama cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan kelimelerdir. Kısaca “fiilden türetilmiş ama fiil gibi çekimlenmeyen” yapılardır. Üç ana türü vardır: isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil.
Bunları ayırt etmenin en pratik yolu şudur:
- İsim-fiiller genellikle isim gibi kullanılır ve “-mek/-mak, -me/-ma, -iş/-ış/-uş/-üş” eklerini alır.
- Sıfat-fiiller isimlerin önüne gelerek onları niteleyen sıfat görevi görür.
- Zarf-fiiller ise eylemin nasıl, ne zaman, niçin yapıldığını belirten zarf görevinde bulunur.
İsim-Fiil Nedir ve Nasıl Yapılır?
İsim-fiiller, fiilin isimleşmiş hâlidir. Cümlede özne, nesne, dolaylı tümleç gibi isim görevlerinde yer alır. En sık kullanılan ekler şunlardır:
- -mek / -mak: Okumak, yazmak, koşmak
- -me / -ma: Okuma, yazma, koşma
- -iş / -ış / -uş / -üş: Okuyuş, yazış, koşuş
Örnek cümleler:
“Kitap okumak beni mutlu eder.” (Özne görevinde)
“Onun hızlı yazması herkesi şaşırttı.” (Özne görevinde)
“Yürüyüş yapmak sağlığa çok yararlıdır.” (Özne görevinde)
Dikkat edilmesi gereken nokta: İsim-fiiller olumsuz yapılabilir (“okumamak”, “yazmama”) ama kişi ve zaman eki almaz. Yani “okuyorum” demezsin, “okumak” dersin.
Sıfat-Fiil Nedir ve Nasıl Yapılır?
Sıfat-fiiller, fiilden türeyip isimleri niteleyen yapılardır. En sık kullanılan ekler:
- -an / -en: Okuyan, yazan, koşan
- -ası / -esi: Okuyası, yazası
- -maz / -mez: Okunmaz, yazılmaz
- -ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür: Okur, yazar
- -dik / -dik / -duk / -dük / -tik / -tık / -tuk / -tük: Okuduğu, yazdığı
- -acak / -ecek: Okuyacak, yazacak
Örnekler:
“Okuyan öğrenciler daha başarılı olur.” (Okuyan → öğrenciler ismini niteliyor)
“Yazacağım mektubu bitirdim.”
“Sevmediğim yemekleri asla yemem.”
Sıfat-fiilleri ayırt etmek için şu soruyu sor: “Hangi?” Cevap sıfat-fiilse doğru yoldasın. “Hangi öğrenci? → Okuyan öğrenci.”
Zarf-Fiil Nedir ve Nasıl Yapılır?
Zarf-fiiller, eylemin durumunu, zamanını veya sebebini belirten zarf görevindeki fiilimsilerdir. En yaygın ekler:
- -arak / -erek: Koşarak, gülerek
- -ıp / -ip / -up / -üp: Okuyup, yazıp
- -ınca / -ince / -unca / -ünce: Gelince, görünce
- -ken: Okurken, yazarken
- -madan / -meden: Konuşmadan, düşünmeden
- -dıkça / -dikçe / -dukça / -dükçe: Gördükçe, anladıkça
- -alı / -eli: Gideliden, geleli
Örnekler:
“Koşarak okula yetiştim.” (Nasıl yetiştim? → Koşarak)
“Ders çalışıp oyuna çıktım.”
“Yağmur yağınca evde kaldık.”
Zarf-fiilleri bulmak için “Nasıl? Ne zaman? Niçin?” sorularını sorabilirsin.
Fiilimsileri Birbirinden Ayırt Etme Tablosu
Aşağıdaki tablo, en karmaşık kısım olan ayırt etme işini üç sütunda sadeleştiriyor:
| Tür | Görev Yaptığı Yer | Ayırt Etme Sorusu | Örnek Cümle |
|---|---|---|---|
| İsim-Fiil | Özne, nesne, tümleç gibi isim yerleri | Ne? Neyi? | Kitap okumak çok keyifli. |
| Sıfat-Fiil | İsimin önünde niteleyici | Hangi? | Okuyan çocuklar başarılı olur. |
| Zarf-Fiil | Eylemi niteleyen zarf | Nasıl? Ne zaman? Niçin? | Koşarak okula yetiştim. |
Bu tabloyu defterine çizip her yeni örnekte yanına not alırsan karışıklık yaşamadan ilerlersin.
[ÖĞRETMENİN NOTU: Çocuklar, buraya üç yıldız koyun! Fiilimsiler yazılıda ve LGS’de neredeyse her yıl çıkar. Özellikle “hangisi fiilimsi değildir?” tipi sorularda sıfat-fiil ile sıfatı, zarf-fiil ile zarfı karıştırmayın. Akılda kalıcı kod: İSZ → İsim-fiil, Sıfat-fiil, Zarf-fiil. “İSZ bilen iş yapar” diye aklında tut.]
Günlük Hayatta ve Üretimde Fiilimsiler Nasıl Kullanılır?
Fiilimsileri sadece test çözmek için öğrenmiyoruz. Onları kendi üretiminize dönüştürmeniz gerekiyor. İşte somut fikirler:
- Kendi Instagram veya TikTok hesabın için kısa bir hikâye videosu çek. Konu “Bir günüm nasıl geçiyor?” olsun. Videoda “Sabah kalkıp dişlerimi fırçaladıktan sonra kahvaltı yaparak güne başlıyorum.” gibi zarf-fiil ve isim-fiil dolu cümleler kur.
- Canva veya Google Slides’ta “Fiilimsilerle Hikâye Yazıyorum” adlı bir dijital kitapçık hazırla. Her sayfada bir fiilimsi türüyle başlayan mini hikâye yaz. Arkadaşlarınla paylaş, yorum al.
- Sınıf bloguna veya okulun dijital panosuna “Bugün öğrendiğim en ilginç fiilimsi” başlıklı bir yazı gönder. Hem pratik yapmış olursun hem de arkadaşlarına örnek olursun.
- Ailenle birlikte “Fiilimsi Avı” oyunu oynayın. Bir gazete veya haber sitesinden 5 dakika içinde mümkün olduğunca çok fiilimsi bulmaya çalışın. Kazanan akşam yemeğinde ekstra tatlı hakkı kazansın.
Bu tür etkinlikler, bilgiyi sadece ezberlemekten çıkarıp gerçek hayata ve üretime bağlar. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin istediği de tam olarak budur: Öğrenci bilgiyi alır, işler ve yeni bir şey üretir.
Sık Yapılan Hatalar ve Nasıl Düzeltilir?
Öğrencilerin en çok takıldığı yerler şunlardır:
- Sıfat-fiili sıradan sıfat sanmak (güzel ≠ okuyan)
- Zarf-fiili zarf sanmak (hızlı ≠ koşarak)
- İsim-fiile kişi eki eklemeye çalışmak (“okumakıyorum” gibi yanlışlar)
Bu hataları önlemek için her örnekte şu üç soruyu sor: “Ne yapıyor? Hangi? Nasıl?” Cevaplara göre türünü belirle.
PDF Çalışma Kağıdı Önerisi
Başlık: Fiilimsilerle Hikâye Tamamlama Etkinliği
Öğretmenler ve veliler bu etkinliği A4 kâğıda yazdırıp kullanabilir:
- Aşağıdaki boşlukları uygun fiilimsilerle doldur.
- Kendi hayatından bir günlük yaz (en az 5 fiilimsi kullan).
- Arkadaşına okut ve onun da 3 fiilimsi bulmasını iste.
Boşluk doldurma örneği:
Sabah erken kalkıp ___________ (diş fırçalamak) sonra kahvaltı __________ (yapmak). Okula ___________ (gitmek) yolda arkadaşımla karşılaştım. Birlikte ___________ (gülmek) sohbet ettik.
Bu çalışma kâğıdı hem pekiştirme hem de üretim odaklıdır. Çıktı alıp deftere yapıştırabilirsiniz.
Değerlendirme Soruları
Çoktan Seçmeli
- Aşağıdakilerden hangisi isim-fiildir?
a) Koşarak
b) Okuyan
c) Yazmak
d) Güzel - “Yağmur yağınca evde kaldık.” cümlesindeki fiilimsi türü nedir?
a) İsim-fiil
b) Sıfat-fiil
c) Zarf-fiil
d) Fiil - Hangisi sıfat-fiil ekidir?
a) -arak
b) -an
c) -mek
d) -ken
Doğru / Yanlış
- İsim-fiiller kişi ve zaman eki alabilir. (D / Y)
- “Okuyan öğrenci” ifadesindeki “okuyan” sıfat-fiildir. (D / Y)
Cevap Anahtarı (Gizli – Öğretmenler için)
1-c 2-c 3-b 4-Y 5-D
Bu yazıyı beğendiyseniz arkadaşlarınızla paylaşın ve yorumlarda “En çok hangi fiilimsi türünü karıştırıyorsunuz?” diye yazın. Bir sonraki yazıda sizin isteklerinize göre devam edeceğiz!