Kuvvet, cisimlerin hareket durumunu değiştirebilen bir etkidir. Bir cisme birden fazla kuvvet uygulandığında bu kuvvetlerin cisim üzerindeki toplam etkisini anlamak için bileşke kuvvet kavramını kullanırız.
Bu konuda bileşke kuvvet, dengelenmiş kuvvet ve dengelenmemiş kuvvet kavramlarını öğrenerek cisimlerin neden hızlandığını, yavaşladığını veya hareket durumunu koruduğunu anlayacağız.
Kuvvet Nedir?
Kuvvet; bir cismin hareketini, hızını, yönünü veya şeklini değiştirebilen etkidir.
Kuvvet Newton (N) birimiyle ölçülür.
Kuvvetin yönü önemlidir. Çünkü aynı büyüklükteki kuvvetler farklı yönlerde uygulanırsa cisim üzerindeki toplam etkileri farklı olur.
Örneğin bir kutuya sağa doğru 10 N, sola doğru 10 N kuvvet uygulanırsa kuvvetler birbirini dengeler.
Bileşke Kuvvet Nedir?
Bir cisme etki eden birden fazla kuvvetin yaptığı toplam etkiye bileşke kuvvet denir.
Bileşke kuvvet net kuvvet olarak da adlandırılır.
Bileşke kuvveti bulurken kuvvetlerin büyüklükleri ve yönleri dikkate alınır.
Aynı Yöndeki Kuvvetler
Aynı yönde uygulanan kuvvetler toplanır.
Örneğin bir cisme sağa doğru 8 N ve yine sağa doğru 5 N kuvvet uygulanıyorsa:
Bileşke kuvvet = 8 + 5 = 13 N
Bileşke kuvvet 13 N sağa doğrudur.
genui{“learning_viz”:{“type_id”:“NEWTON_SECOND_LAW”,“locale_override”:“tr-TR”}}
Zıt Yöndeki Kuvvetler
Zıt yönlerde uygulanan kuvvetlerde büyük kuvvetten küçük kuvvet çıkarılır.
Örneğin bir cisme sağa doğru 15 N, sola doğru 9 N kuvvet uygulanıyorsa:
Bileşke kuvvet = 15 – 9 = 6 N
Büyük kuvvet sağa doğru olduğu için bileşke kuvvet:
6 N sağa doğru olur.
Dengelenmiş Kuvvet
Bir cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi 0 N ise bu kuvvetlere dengelenmiş kuvvetler denir.
Dengelenmiş kuvvet durumunda cismin hareket durumu değişmez.
Cisim;
- Duruyorsa durmaya devam edebilir.
- Hareket ediyorsa sabit süratle ve doğrultusunu değiştirmeden hareketine devam edebilir.
Örnek
Bir kutuya sağa doğru 20 N, sola doğru 20 N kuvvet uygulandığını düşünelim.
Bileşke kuvvet = 20 – 20 = 0 N
Bu nedenle kuvvetler dengelenmiştir.
Burada önemli olan nokta, dengelenmiş kuvvetin mutlaka cismin hareketsiz olduğu anlamına gelmemesidir.
Hareket eden bir cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi de 0 N olabilir. Böyle bir durumda cisim hareketine sabit süratle ve doğrultusunu değiştirmeden devam edebilir.
Dengelenmemiş Kuvvet
Bir cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi 0 N’dan farklıysa bu kuvvetlere dengelenmemiş kuvvetler denir.
Dengelenmemiş kuvvetler cismin hareket durumunda değişikliğe neden olabilir.
Cisim;
- Hızlanabilir.
- Yavaşlayabilir.
- Durabilir.
- Hareket yönünü değiştirebilir.
Örnek
Bir cisme sağa doğru 18 N, sola doğru 10 N kuvvet uygulandığında:
Bileşke kuvvet = 18 – 10 = 8 N
Bileşke kuvvet sıfır olmadığı için kuvvetler dengelenmemiştir.
Cismin hareket durumunda değişiklik meydana gelebilir.
Dengelenmiş ve Dengelenmemiş Kuvvet Arasındaki Fark
| Dengelenmiş Kuvvet | Dengelenmemiş Kuvvet |
| Bileşke kuvvet 0 N’dır. | Bileşke kuvvet 0 N değildir. |
| Cismin hareket durumu değişmez. | Cismin hareket durumu değişebilir. |
| Cisim duruyorsa durmaya devam edebilir. | Cisim hızlanabilir veya hareket durumu değişebilir. |
| Hareket eden cisim sabit süratle hareketine devam edebilir. | Cisim hızlanabilir, yavaşlayabilir veya yön değiştirebilir. |
Bileşke Kuvvet Nasıl Bulunur?
Bileşke kuvveti bulmak için öncelikle kuvvetlerin yönlerine bakılır.
Aynı yöndeki kuvvetler
Toplanır.
Örnek:
12 N → + 7 N →
Bileşke = 19 N →
Zıt yöndeki kuvvetler
Çıkarılır.
Örnek:
20 N → ve 8 N ←
Bileşke = 12 N →
Çünkü 20 N’luk kuvvet daha büyüktür.
Eşit ve zıt kuvvetler
Birbirini dengeler.
Örnek:
15 N → ve 15 N ←
Bileşke = 0 N
Bu durumda kuvvetler dengelenmiştir.
Kuvvetin Hareket Üzerindeki Etkileri
Dengelenmemiş kuvvetler bir cismin hareketinde farklı değişikliklere yol açabilir.
Cisim Hızlanabilir
Hareket yönündeki kuvvet daha büyükse cismin sürati artabilir.
Cisim Yavaşlayabilir
Hareket yönüne zıt kuvvet daha büyükse cisim yavaşlayabilir.
Cisim Durabilir
Yavaşlayan bir cisim, uygulanan kuvvetlerin etkisiyle tamamen durabilir.
Cisim Yön Değiştirebilir
Bir cismin hareket yönüne farklı yönde bir kuvvet uygulanması cismin yönünün değişmesine neden olabilir.
Günlük Hayattan Örnekler
Futbol Topuna Vurmak
Duran futbol topuna vurduğumuzda topa bir kuvvet uygularız. Bu kuvvet topun hareket etmesini sağlar.
Alışveriş Arabasını İtmek
Alışveriş arabasını ittiğimizde uyguladığımız kuvvet arabanın hareket etmesini veya hızlanmasını sağlayabilir.
Bisikletin Fren Yapması
Hareket eden bisiklette fren uygulandığında harekete zıt yönde bir kuvvet oluşur. Bu kuvvet bisikletin yavaşlamasına neden olabilir.
Halat Çekme
İki grup halatı zıt yönlerde çektiğinde uygulanan kuvvetler eşitse bileşke kuvvet 0 N olur. Kuvvetler dengelenmiştir.
Bir taraf daha büyük kuvvet uyguluyorsa bileşke kuvvet o tarafın yönünde olur ve kuvvetler dengelenmemiştir.
Konunun En Önemli Noktaları
Bileşke kuvvet = Cisme etki eden kuvvetlerin toplam etkisidir.
Bileşke kuvvet 0 N ise kuvvetler dengelenmiştir.
Bileşke kuvvet 0 N’dan farklıysa kuvvetler dengelenmemiştir.
Aynı yöndeki kuvvetler toplanır.
Zıt yöndeki kuvvetler çıkarılır.
Dengelenmiş kuvvetlerde cismin hareket durumu değişmez.
Dengelenmemiş kuvvetler cismin hareket durumunu değiştirebilir.
Sık Sorulan Sorular
Bileşke kuvvet nedir?
Bir cisme etki eden birden fazla kuvvetin yaptığı toplam etkiye bileşke kuvvet denir.
Bileşke kuvvet hangi durumda sıfır olur?
Zıt yönlü kuvvetlerin büyüklükleri eşit olduğunda bileşke kuvvet 0 N olur.
Dengelenmiş kuvvet nedir?
Bileşke kuvveti 0 N olan kuvvetlere dengelenmiş kuvvetler denir.
Dengelenmemiş kuvvet nedir?
Bileşke kuvveti 0 N’dan farklı olan kuvvetlere dengelenmemiş kuvvetler denir.
Dengelenmiş kuvvet cismi mutlaka durdurur mu?
Hayır. Cisim zaten hareket ediyorsa dengelenmiş kuvvetler altında sabit süratle ve doğrultusunu değiştirmeden hareketine devam edebilir.
Kısaca
Bileşke kuvvet 0 N → Dengelenmiş kuvvet → Hareket durumu değişmez
Bileşke kuvvet 0 N değil → Dengelenmemiş kuvvet → Hareket durumu değişebilir
Bu iki temel bilgiyi öğrendiğinde kuvvetin etkisinde hareket konusunda bileşke kuvvet ve kuvvetlerin dengelenmesiyle ilgili soruları daha kolay çözebilirsin.