Çocuklar, bugün Türkçede cümleleri daha ayrıntılı ve anlaşılır hâle getiren sıfatları ve sıfat tamlamalarını öğreneceğiz. Konuyu örneklerle adım adım inceleyelim.
1. Sıfat Nedir?
İsimlerin önüne gelerek onları niteleyen veya belirten sözcüklere sıfat denir.
Örneğin:
Güzel ev
Burada “güzel” kelimesi “ev”in nasıl olduğunu söylüyor.
Güzel → sıfat
Ev → isim
Başka örnekler:
- kırmızı elbise
- çalışkan öğrenci
- uzun yol
- üç kitap
- bu çocuk
- hangi soru
Burada sıfatlar isimler hakkında bilgi vermektedir.
2. Sıfatları Nasıl Buluruz?
Bir kelimenin sıfat olup olmadığını anlamak için onun bir ismi açıklayıp açıklamadığına bakarız.
İsme:
Nasıl?
Hangi?
Kaç?
Kaçıncı?
Kaçar?
sorularını sorabiliriz.
Örnek:
Mavi kalem masada.
Kalem nasıl?
→ Mavi
O hâlde “mavi” sıfattır.
3. Niteleme Sıfatları
İsimlerin nasıl olduğunu anlatan sıfatlara niteleme sıfatı denir.
İsme genellikle “Nasıl?” sorusunu sorarız.
Örnekler:
- güzel ev
- büyük okul
- kırmızı araba
- çalışkan öğrenci
- uzun boy
- soğuk su
- tatlı elma
Örneğin:
Büyük bir ev satın aldılar.
Ev nasıl?
→ Büyük.
Bu nedenle “büyük” niteleme sıfatıdır.
4. Belirtme Sıfatları
İsimleri çeşitli yönlerden belirten sıfatlara belirtme sıfatları denir.
Belirtme sıfatları dört grupta incelenir:
- İşaret sıfatları
- Sayı sıfatları
- Belgisiz sıfatlar
- Soru sıfatları
Şimdi bunları tek tek öğrenelim.
5. İşaret Sıfatları
Bir ismin hangi varlık olduğunu işaret ederek belirten sıfatlara işaret sıfatı denir.
En sık kullanılanlar:
bu, şu, o
Örnek:
Bu kitap çok güzel.
Hangi kitap?
→ Bu kitap
Burada “bu” sözcüğü “kitap” ismini belirttiği için işaret sıfatıdır.
Başka örnekler:
- bu ev
- şu çocuk
- o araba
- bu kalem
- şu masa
Dikkat!
“Bu” kelimesi her zaman sıfat değildir.
Bu kitap benim. → İşaret sıfatı
Bu benim. → İşaret zamiri
Çünkü ikinci cümlede “bu” kelimesinin yanında bir isim yoktur.
6. Sayı Sıfatları
İsimlerin sayısını, sırasını veya bölüşümünü belirten sıfatlara sayı sıfatı denir.
Sayı sıfatlarının birkaç çeşidi vardır.
A. Asıl Sayı Sıfatı
Varlıkların kaç tane olduğunu bildirir.
Örnek:
- iki kitap
- beş öğrenci
- on kalem
- üç elma
Dört öğrenci yarışmaya katıldı.
Kaç öğrenci?
→ Dört
Bu nedenle “dört” asıl sayı sıfatıdır.
B. Sıra Sayı Sıfatı
Varlıkların kaçıncı sırada olduğunu bildirir.
Genellikle -ıncı, -inci, -uncu, -üncü ekleriyle yapılır.
Örnek:
- birinci sınıf
- ikinci kat
- üçüncü soru
- beşinci öğrenci
İkinci soru oldukça kolaydı.
Kaçıncı soru?
→ İkinci
C. Üleştirme Sayı Sıfatı
Varlıkların kaçar kaçar dağıtıldığını belirtir.
Genellikle -ar, -er ekleriyle yapılır.
Örnek:
- ikişer kalem
- üçer elma
- beşer kitap
Öğrencilere ikişer kitap dağıtıldı.
Kaçar kitap?
→ İkişer
D. Kesir Sayı Sıfatı
Bir bütünün ne kadarının olduğunu belirtir.
Örnek:
- yarım ekmek
- çeyrek altın
- yüzde on indirim
- üçte iki oran
Yarım ekmek yedi.
Burada “yarım” sözcüğü “ekmek” ismini belirttiği için kesir sayı sıfatıdır.
7. Belgisiz Sıfatlar
İsimlerin miktarını veya sayısını kesin olarak belirtmeyen sıfatlara belgisiz sıfat denir.
Örnekler:
- bazı öğrenciler
- birkaç kitap
- birçok insan
- bütün sınıf
- her gün
- hiçbir öğrenci
- kimi insanlar
Bazı öğrenciler yarışmaya katıldı.
Kaç öğrenci?
Kesin bir sayı bilmiyoruz.
Bu nedenle “bazı” → belgisiz sıfat
8. Soru Sıfatları
İsimleri soru yoluyla belirten sözcüklere soru sıfatı denir.
Örnek:
Hangi kitabı okuyorsun?
Hangi kitap?
→ Hangi
Bu nedenle “hangi” soru sıfatıdır.
Başka örnekler:
- kaç kişi?
- hangi okul?
- kaç kitap?
- kaçıncı sınıf?
- ne kadar su?
Çok önemli!
Soru kelimesinden sonra isim geliyorsa soru sıfatıdır.
Hangi kitabı aldın? → Soru sıfatı
Ama:
Hangisini aldın? → Soru zamiri
9. Sıfat Tamlaması Nedir?
Bir sıfatın bir isimle oluşturduğu söz grubuna sıfat tamlaması denir.
Örneğin:
Güzel ev
“Güzel” → sıfat
“Ev” → isim
Birlikte:
Güzel ev → Sıfat tamlaması
Başka örnekler:
- kırmızı araba
- çalışkan öğrenci
- üç kitap
- bu okul
- birkaç kişi
- hangi soru
10. Sıfat Tamlamasını Nasıl Buluruz?
Önce cümledeki isimleri buluruz.
Sonra ismin önündeki kelimenin onu niteleyip belirtmediğine bakarız.
Örnek:
Uzun boylu çocuk sınıfa girdi.
“Çocuk” → isim
Çocuk nasıl?
→ Uzun boylu
Burada “uzun boylu” ifadesi çocuğu nitelediği için sıfat tamlamasıdır.
11. Sıfat Tamlaması ile İsim Tamlamasını Karıştırmayalım
Bu konu çok önemli.
Sıfat Tamlaması
Güzel ev
“Güzel” → sıfat
“Ev” → isim
→ Sıfat tamlaması
İsim Tamlaması
Evin kapısı
“Ev” → isim
“Kapı” → isim
→ İsim tamlaması
Kısaca:
Sıfat + isim → Sıfat tamlaması
İsim + isim → İsim tamlaması
12. Bir Cümlede Birden Fazla Sıfat Olabilir
Bir ismi birden fazla sıfat niteleyebilir veya belirtebilir.
Örneğin:
Uzun, mavi elbise çok güzeldi.
“Uzun” → sıfat
“Mavi” → sıfat
“Elbise” → isim
Burada uzun ve mavi, “elbise” ismini açıklamaktadır.
13. Sıfatlar İsimleşebilir
Bazen sıfatın yanında bulunan isim cümlede kullanılmaz. Sıfat, ismin görevini üstlenir.
Örneğin:
Yaşlılara yardım etti.
Normalde:
yaşlı insanlar
şeklinde düşünebiliriz.
“İnsanlar” sözcüğü kullanılmadığı için “yaşlı” kelimesi isim görevinde kullanılmıştır.
Buna adlaşmış sıfat denir.
Başka örnek:
Küçüklere yardım etmeliyiz.
Burada “küçük” kelimesi aslında “küçük çocuklar” anlamındadır.
14. Birlikte Örnek Çözelim
Örnek 1
Kırmızı araba hızla uzaklaştı.
Araba nasıl?
→ Kırmızı
Kırmızı → Niteleme sıfatı
Kırmızı araba → Sıfat tamlaması
Örnek 2
Beş öğrenci yarışmaya katıldı.
Kaç öğrenci?
→ Beş
Beş → Asıl sayı sıfatı
Beş öğrenci → Sıfat tamlaması
Örnek 3
Bu kitap benim.
Hangi kitap?
→ Bu
Bu → İşaret sıfatı
Bu kitap → Sıfat tamlaması
Örnek 4
Bazı öğrenciler geziye katıldı.
Hangi öğrenciler?
→ Bazı
Kesin bir sayı var mı?
→ Hayır.
Bazı → Belgisiz sıfat
Örnek 5
Hangi soruyu çözemedin?
Hangi soru?
→ Hangi
Hangi → Soru sıfatı
15. Sıfatları Bulmanın En Kolay Yolu
Çocuklar, sınavda karşınıza uzun bir cümle geldiğinde hemen korkmayın.
Şu yöntemi uygulayın:
1. İsmi bul.
2. İsme soru sor.
Nasıl?
Hangi?
Kaç?
Kaçıncı?
Kaçar?
3. Cevabın ismi açıklayıp açıklamadığına bak.
Örneğin:
Üç çalışkan öğrenci yarışmayı kazandı.
İsim:
→ öğrenci
Nasıl öğrenci?
→ çalışkan
Kaç öğrenci?
→ üç
Demek ki:
çalışkan → niteleme sıfatı
üç → sayı sıfatı
üç çalışkan öğrenci → sıfat tamlaması
16. Konunun Kısa Özeti
| Sıfat Türü | Örnek | Sorduğumuz Soru |
| Niteleme | güzel ev | Nasıl? |
| İşaret | bu kitap | Hangi? |
| Asıl sayı | üç kitap | Kaç? |
| Sıra sayı | ikinci sıra | Kaçıncı? |
| Üleştirme | ikişer kalem | Kaçar? |
| Kesir sayı | yarım ekmek | Ne kadar? |
| Belgisiz | birkaç kişi | Ne kadar/kaç? |
| Soru | hangi kitap | Hangi? |
Akılda Tut
Sıfat, ismin önüne gelir ve onu niteler veya belirtir.
güzel ev
üç kitap
bu çocuk
birkaç öğrenci
hangi soru
Bunların tamamında sıfatlar bir ismi açıkladığı için sıfat tamlaması oluşturur.