Söz sanatları, anlatımı daha etkileyici, canlı ve akılda kalıcı hâle getirmek için kullanılan anlatım yollarıdır. Bir düşünceyi veya duyguyu sıradan bir şekilde anlatmak yerine, söz sanatlarından yararlanarak okuyucunun zihninde daha güçlü bir görüntü oluşturabiliriz.
- sınıf Türkçe dersinde özellikle benzetme, kişileştirme, konuşturma, abartma ve karşıtlık gibi söz sanatlarını bilmek önemlidir.
1. Benzetme (Teşbih)
Bir varlığın veya kavramın, aralarındaki benzerlikten yararlanılarak başka bir varlığa benzetilmesine benzetme denir.
Benzetmede genellikle “gibi, kadar, sanki, adeta” gibi ifadeler kullanılır.
Örnek:
Çocuğun gözleri yıldız gibi parlıyordu.
Burada çocuğun gözleri yıldızlara benzetilmiştir.
Benzetmenin Temel Unsurları
Benzetmede dört temel unsur bulunabilir:
- Benzeyen: Özelliği anlatılan varlık
- Kendisine benzetilen: Özelliği bakımından örnek alınan varlık
- Benzetme yönü: İki varlık arasındaki ortak özellik
- Benzetme edatı: “gibi, kadar, sanki” gibi kelimeler
Örnek:
Ali, aslan gibi cesur bir çocuktu.
- Benzeyen: Ali
- Kendisine benzetilen: aslan
- Benzetme yönü: cesur olması
- Benzetme edatı: gibi
Unutma: Bir cümlede “gibi” kelimesinin bulunması tek başına benzetme olduğu anlamına gelmez. Cümlede gerçekten bir benzerlik kurulmalıdır.
2. Kişileştirme (Teşhis)
İnsan dışındaki varlıklara insana ait özellikler verilmesine kişileştirme denir.
Hayvanlar, bitkiler, doğa olayları veya cansız varlıklar insan gibi davranıyorsa kişileştirme vardır.
Örnekler:
Rüzgâr, bütün gece pencereme fısıldadı.
Rüzgâra insana ait olan “fısıldama” özelliği verilmiştir.
Güneş, sabah erkenden gülümsedi.
Güneşe insana ait olan “gülümseme” özelliği verilmiştir.
Ağaçlar, baharın gelişini sevinçle karşıladı.
Ağaçlara insanlara ait bir davranış yüklenmiştir.
Kişileştirmeyi Nasıl Buluruz?
Cümlede insan dışındaki varlığa bakılır.
“Bu varlık gerçekten bu davranışı yapabilir mi?”
Eğer davranış insana özgüyse ve bu davranış insan dışındaki bir varlığa verilmişse kişileştirme vardır.
3. Konuşturma (İntak)
İnsan dışındaki varlıkların konuşturulmasına konuşturma denir.
Örnek:
Kedi, fareye:
“Bugün seni yakalamayacağım.” dedi.
Kedi konuşamayacağı hâlde konuşturulmuştur.
Başka bir örnek:
Çiçek, kelebeğe:
“Bugün ne kadar güzelsin!” dedi.
Çiçeğe konuşma özelliği verilmiştir.
Önemli Bilgi
Konuşturmanın olduğu yerde kişileştirme de vardır.
Çünkü bir varlığın konuşabilmesi için öncelikle ona insan özelliği verilmesi gerekir.
Ancak her kişileştirmede konuşturma bulunmaz.
Örnek:
Ağaçlar rüzgârla birlikte dans ediyordu.
Burada kişileştirme vardır fakat konuşturma yoktur.
4. Abartma (Mübalağa)
Bir olayın, durumun veya özelliğin gerçekte olduğundan çok daha büyük ya da küçük gösterilmesine abartma denir.
Amaç anlatımı daha etkili hâle getirmektir.
Örnekler:
Seni beklerken yıllar geçti.
Gerçekte birkaç saat veya gün geçmiş olabilir. Olay olduğundan çok daha büyük gösterilmiştir.
Bu çantayı taşımaktan kollarım koptu.
Kollar gerçekten kopmamıştır. Durum abartılarak anlatılmıştır.
Sana bunu bin kere söyledim.
Gerçekte bin kez söylenmiş olması gerekmeyebilir. Söylemenin çok kez tekrarlandığını vurgulamak için abartma yapılmıştır.
Abartmayı Bulmanın Yolu
Cümlede anlatılan durum gerçek hayatta mümkün olmayacak kadar aşırıysa abartma sanatından söz edilebilir.
5. Karşıtlık (Tezat)
Birbirine zıt olan kavramların veya durumların aynı cümlede birlikte kullanılması karşıtlık sanatıdır.
Örnekler:
Hem güler hem ağlar.
“Gülmek” ve “ağlamak” karşıt durumlardır.
Bu küçük evde büyük mutluluklar yaşandı.
“Küçük” ve “büyük” birbirine zıt anlamlı kelimelerdir.
Gündüzleri güler, geceleri ağlardı.
Gülmek ve ağlamak arasında karşıtlık kurulmuştur.
Sıcak bir yaz gününde soğuk bir haber aldık.
“Sıcak” ve “soğuk” karşıt kavramlardır.
Söz Sanatlarını Birbirinden Ayıralım
| Söz Sanatı | Özelliği | Örnek |
| Benzetme | Bir varlığı başka bir varlığa benzetme | Çocuk aslan gibi cesurdu. |
| Kişileştirme | İnsan dışındaki varlığa insan özelliği verme | Çiçekler gülümsedi. |
| Konuşturma | İnsan dışındaki varlığı konuşturma | Ağaç, “Beni kesme!” dedi. |
| Abartma | Bir durumu olduğundan çok büyük/küçük gösterme | Seni bin yıldır bekliyorum. |
| Karşıtlık | Zıt kavramları birlikte kullanma | Gülerken ağlıyordu. |
Söz Sanatlarını Bulma Tüyoları
“Gibi, sanki, kadar” gördüğünde
Hemen benzetme dememelisin.
Önce gerçekten bir benzerlik kurulup kurulmadığını kontrol et.
İnsan dışındaki varlık insan gibi davranıyorsa
Kişileştirme vardır.
İnsan dışındaki varlık konuşuyorsa
Konuşturma vardır ve aynı zamanda kişileştirme de vardır.
Gerçekleşmesi mümkün olmayan aşırı bir anlatım varsa
Abartma olabilir.
Zıt anlamlı veya zıt durumdaki kavramlar bir aradaysa
Karşıtlık vardır.
Karışık Örnekler
1. “Bulutlar gökyüzünde ağlıyordu.”
Cevap: Kişileştirme
Bulutlara insanlara özgü “ağlama” özelliği verilmiştir.
2. “Dedem aslan gibi güçlüydü.”
Cevap: Benzetme
Dedemin gücü aslanın gücüne benzetilmiştir.
3. “Dağ, yolcuya ‘Buradan geçme.’ dedi.”
Cevap: Konuşturma ve kişileştirme
Dağ konuşturulmuştur. Konuşma özelliği insana ait olduğu için kişileştirme de vardır.
4. “Sana bunu milyonlarca kez anlattım.”
Cevap: Abartma
Anlatma sayısı gerçekte olduğundan çok daha fazla gösterilmiştir.
5. “Gecenin sessizliğinde içimde büyük bir gürültü vardı.”
Cevap: Karşıtlık
“Sessizlik” ve “gürültü” arasında karşıtlık kurulmuştur.
Mini Test
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde benzetme vardır?
A) Güneş bize gülümsedi.
B) Çocuklar bahçede oynadı.
C) Kardeşim ceylan gibi hızlı koşuyordu.
D) Ağaçlar rüzgârda sallandı.
Cevap: C
2. “Yaşlı çınar, yıllardır köyün hikâyelerini dinliyordu.” cümlesinde hangi söz sanatı vardır?
A) Benzetme
B) Kişileştirme
C) Karşıtlık
D) Abartma
Cevap: B
Çınara insanlara ait olan “dinleme” özelliği verilmiştir.
3. “Sana bu haberi yüz kere söyledim.” cümlesinde hangi söz sanatı vardır?
A) Abartma
B) Benzetme
C) Konuşturma
D) Karşıtlık
Cevap: A
4. “Küçük odada büyük hayaller kuruyordu.” cümlesinde hangi söz sanatı vardır?
A) Kişileştirme
B) Konuşturma
C) Karşıtlık
D) Benzetme
Cevap: C
Kısaca Hatırlayalım
Benzetme: Bir şeyi başka bir şeye benzetiriz.
Kişileştirme: İnsan dışındaki varlığa insan özelliği veririz.
Konuşturma: İnsan dışındaki varlığı konuştururuz.
Abartma: Olayı olduğundan çok daha büyük veya küçük anlatırız.
Karşıtlık: Zıt kavramları bir arada kullanırız.
Sınav İpucu: Özellikle kişileştirme ve konuşturmayı karıştırmamaya dikkat et. Bir varlık konuşuyorsa kesinlikle kişileştirilmiştir; fakat her kişileştirmede varlığın konuşması gerekmez.