Türkçede bazı kelimeler vardır ki yazılışları ve söylenişleri aynı olduğu hâlde farklı anlamlara gelir.
Örneğin:
Bahçedeki gül çok güzel kokuyor.
Annemin şakasına gül.
İki cümlede de gül kelimesini görüyoruz. Ancak anlamları aynı değil.
İlk cümlede gül, bir çiçeğin adıdır.
İkinci cümlede gül, yapılan bir işi anlatır.
İşte böyle kelimelere eş sesli kelimeler veya sesteş kelimeler denir.
1. Eş Sesli Kelime Nedir?
Yazılışları ve söylenişleri aynı, anlamları farklı olan kelimelere eş sesli kelimeler denir.
Örneğin:
yüz
- İnsanların yüzü vardır.
- Havuzda yüz.
Burada “yüz” kelimesinin yazılışı aynıdır fakat anlamı farklıdır.
Unutma:
Aynı söylenir → farklı anlam taşır.
2. “Yüz” Kelimesini İnceleyelim
“Yüz” kelimesinin birden fazla anlamı olabilir.
1. anlamı:
Ali’nin yüzü çok kızarmış.
Burada yüz, insanın başının ön kısmıdır.
2. anlamı:
Havuzda yüz.
Burada yüz, suda hareket etmek anlamındadır.
İki kelime aynı şekilde yazılır:
yüz – yüz
Ama anlamları farklıdır.
3. “Gül” Kelimesi
1. anlam:
Bahçede kırmızı bir gül açtı.
Burada gül, bir çiçektir.
2. anlam:
Bu şakaya biraz gül.
Burada gül, gülme işini yapmayı anlatır.
Demek ki:
gül → çiçek
gül → gülme işi
4. “Çay” Kelimesi
“Çay” kelimesi de farklı anlamlarda kullanılabilir.
Örnek:
Annem bana sıcak çay hazırladı.
Burada çay, içilen bir içecektir.
Başka bir cümle:
Köyün yanından küçük bir çay geçiyor.
Burada çay, küçük akarsu anlamındadır.
Yani:
çay → içecek
çay → küçük akarsu
5. “At” Kelimesi
Örnek:
Dedemin güzel bir atı var.
Burada at, hayvandır.
Başka bir örnek:
Topu bana at.
Burada at, bir şeyi fırlatmak anlamında kullanılan bir kelimedir.
at → hayvan
at → fırlatmak
6. “Kaz” Kelimesi
Örnek:
Bahçede bir kaz gördüm.
Burada kaz, bir hayvandır.
Başka bir cümle:
Toprağı biraz kaz.
Burada kaz, toprağı eşmek anlamındaki iştir.
kaz → hayvan
kaz → toprağı eşmek
7. “Yaz” Kelimesi
Örnek:
Yaz mevsimini çok seviyorum.
Burada yaz, bir mevsimdir.
Başka bir cümle:
Defterine adını yaz.
Burada yaz, yazı yazmak anlamındadır.
yaz → mevsim
yaz → yazı yazmak
8. “El” Kelimesi
Örnek:
Sağ elim ağrıyor.
Burada el, vücudumuzdaki organdır.
Başka bir örnek:
Bu işi el birliğiyle yaptılar.
Burada farklı bir anlamda kullanılmıştır.
- sınıf düzeyinde en kolay örnek:
Elimi yıkadım.
Elbisesini dolaba koydu.
Burada ilk “el” vücudumuzdaki organı ifade eder. İkinci kullanımda ise “elbise” kelimesinin içinde yer alan bir sestir; bu nedenle her benzer yazılışın eş sesli olmadığını da bilmeliyiz.
Önemli: Eş seslilik için kelimelerin aynı yazılışta ve farklı anlamlarda ayrı kelimeler olarak kullanılması gerekir.
9. Eş Sesli Kelimeleri Nasıl Buluruz?
Bir kelime gördüğümüzde hemen eş sesli olduğunu düşünmeyelim.
Önce kelimenin bulunduğu cümleye bakalım.
Örneğin:
Yaz geldi.
Burada “yaz” mevsimdir.
Defterine güzel bir cümle yaz.
Burada “yaz”, yazı yazmak anlamındadır.
Aynı kelime, farklı cümlelerde farklı anlamlar kazanmıştır.
10. Cümle Çok Önemli
Eş sesli kelimelerin anlamını anlamak için cümleye dikkat etmeliyiz.
Örnek:
Babam bana bir gül aldı.
Burada “gül” → çiçek
Bana bakıp gül.
Burada “gül” → gülme işi
Kelimenin hangi anlamda kullanıldığını cümle bize gösterir.
11. Bazı Eş Sesli Kelimeler
Aşağıdaki örnekleri öğrenelim:
| Kelime | 1. Anlamı | 2. Anlamı |
| yüz | yüzümüz | yüzmek |
| gül | çiçek | gülmek |
| yaz | mevsim | yazmak |
| çay | içecek | akarsu |
| at | hayvan | fırlatmak |
| kaz | hayvan | toprağı eşmek |
| bağ | üzüm yetiştirilen yer | bağlamak |
| dal | ağacın bölümü | suya dalmak |
| saç | başımızdaki kıllar | saçmak |
| kır | beyazımsı renk | kırmak |
| bin | sayı | binmek |
| diz | bacağın bölümü | sıralamak |
12. “Bağ” Kelimesi
Dedemin köyde bir bağı var.
Burada bağ, üzüm yetiştirilen yerdir.
Ayakkabımın ipini sıkıca bağ.
Burada bağ, bağlamak anlamındadır.
13. “Dal” Kelimesi
Kuş ağacın dalına kondu.
Burada dal, ağacın bir parçasıdır.
Denize dal.
Burada dal, suyun içine girmek anlamındadır.
14. “Bin” Kelimesi
Bin sayısından sonra 1001 gelir.
Burada bin, bir sayıdır.
Bisiklete bin.
Burada bin, bir araca çıkmak anlamındadır.
15. “Diz” Kelimesi
Dizim ağrıyor.
Burada diz, bacağımızdaki eklem bölgesidir.
Kitapları rafa diz.
Burada diz, bir şeyleri sıralamak anlamındadır.
16. “Saç” Kelimesi
Saçım bugün çok dağınık.
Burada saç, başımızdaki kıllardır.
Tohumları toprağa saç.
Burada saç, bir şeyi dağıtmak anlamındadır.
17. Eş Sesli ile Eş Anlamlı Aynı Şey Değildir
Bu iki konuyu karıştırmayalım.
Eş anlamlı:
Anlamları aynı veya çok yakındır.
cevap – yanıt
Eş sesli:
Söylenişleri ve yazılışları aynı, anlamları farklıdır.
yaz – yaz
Eş anlamlı → anlam aynı
Eş sesli → ses/yazılış aynı, anlam farklı
Etkinlik 1 – Eş Sesli Kelimeyi Bul
Aşağıdaki cümlelerde eş sesli kelimeyi bulalım.
1.
Yaz mevsiminde tatile gittik.
→ yaz
2.
Defterine adını yaz.
→ yaz
3.
Havuzda yüz.
→ yüz
4.
Çocuğun yüzü çok güzel gülüyordu.
→ yüz
5.
Bahçedeki gül çok güzel kokuyor.
→ gül
Etkinlik 2 – Kelimenin Anlamını Bul
“Yaz” kelimesi
Yaz çok sıcak geçti.
→ Mevsim
Defterine şiir yaz.
→ Yazı yazmak
“Çay” kelimesi
Akşam bize çay ikram edildi.
→ İçecek
Köyün yanından bir çay geçiyor.
→ Akarsu
Etkinlik 3 – Doğru Anlamı Seç
1.
“Havuzda yüz.”
Bu cümlede “yüz” ne anlama gelir?
A) Yüzümüz
B) Yüzmek
C) Sayı
Cevap: B
2.
“Bahçede güzel bir gül var.”
“Gül” kelimesinin anlamı nedir?
A) Gülmek
B) Çiçek
C) Koşmak
Cevap: B
3.
“Defterine cümleni yaz.”
“Yaz” ne anlama geliyor?
A) Mevsim
B) Yazı yazmak
C) Okumak
Cevap: B
4.
“Annem sıcak çay hazırladı.”
“Çay” burada ne demektir?
A) Akarsu
B) İçecek
C) Yol
Cevap: B
Etkinlik 4 – İki Farklı Cümle Kuralım
Aşağıdaki kelimeleri iki farklı anlamda kullanalım.
Yaz
Yaz mevsimi geldi.
Defterine bunu yaz.
Gül
Bahçede gül açmış.
Biraz gül.
At
Çiftlikte bir at var.
Topu bana at.
Bin
Bin büyük bir sayıdır.
Bisiklete bin.
Mini Test
1. Hangisi eş sesli bir kelimedir?
A) masa
B) yaz
C) sandalye
Cevap: B
2. “Bahçedeki gül çok güzel.” cümlesinde “gül” ne demektir?
A) Gülmek
B) Çiçek
C) Konuşmak
Cevap: B
3. “Bana bakıp gül.” cümlesinde “gül” ne anlama gelir?
A) Çiçek
B) Gülmek
C) Koku
Cevap: B
4. “Çay kenarında yürüdük.” cümlesindeki “çay” ne anlama gelir?
A) İçecek
B) Akarsu
C) Bardak
Cevap: B
5. “Akşam çay içtim.” cümlesindeki “çay” ne anlama gelir?
A) Akarsu
B) İçecek
C) Yol
Cevap: B
6. “Toprağı kaz.” cümlesindeki “kaz” kelimesi ne anlama gelir?
A) Hayvan
B) Toprağı eşmek
C) Uçmak
Cevap: B
7. “Bahçede bir kaz gördüm.” cümlesindeki “kaz” ne anlama gelir?
A) Hayvan
B) Eşmek
C) Koşmak
Cevap: A
8. “Bisiklete bin.” cümlesindeki “bin” ne anlama gelir?
A) Sayı
B) Bisiklete çıkmak
C) Saymak
Cevap: B
9. “Bin tane kalem aldık.” cümlesindeki “bin” ne anlama gelir?
A) Sayı
B) Binmek
C) Koşmak
Cevap: A
10. “Kitapları rafa diz.” cümlesindeki “diz” ne anlama gelir?
A) Bacak bölümü
B) Sıralamak
C) Oturmak
Cevap: B
Eğlenceli Bir Oyun: Aynı Kelime, Farklı Anlam
Şimdi sana bazı kelimeler vereceğim. Her kelimeyle iki farklı cümle kurmayı deneyebilirsin.
“Yüz”
“Gül”
“Yaz”
“At”
“Çay”
Bu etkinliği yaparken önemli olan, aynı kelimeyi kullanıp farklı bir anlam ortaya çıkarmaktır.
Konunun Özeti
Eş sesli kelimeler:
- Aynı şekilde yazılır.
- Aynı şekilde söylenir.
- Farklı anlamlara gelir.
Örneğin:
yaz
→ Mevsim
→ Yazı yazmak
gül
→ Çiçek
→ Gülmek
yüz
→ Yüzümüz
→ Yüzmek
çay
→ İçecek
→ Akarsu
at
→ Hayvan
→ Fırlatmak
Akılda Kalsın
Bir kelimenin aynı yazılıp aynı söylenmesine rağmen farklı anlamlarda kullanıldığını görüyorsak o kelime eş sesli (sesteş) kelime olabilir.
En önemli yardımcımız ise cümledir.
Kelimeyi tek başına değil, cümle içinde değerlendir!