Cümleler yalnızca kelimelerden oluşmaz. Her cümle bize bir duygu, düşünce, bilgi, istek veya olay anlatır. Bu nedenle bir cümlenin ne anlatmak istediğini doğru anlamak önemlidir.
- sınıf düzeyinde cümlede anlam konusunu öğrenirken özellikle öznel ve nesnel ifadeler, neden-sonuç, amaç-sonuç, koşul-sonuç, karşılaştırma, duygu bildiren cümleler ve olumlu-olumsuz cümleler üzerinde duracağız.
1. Cümlede Anlam Nedir?
Bir cümlenin anlatmak istediği düşünceye veya verdiği mesaja cümlede anlam denir.
Örneğin:
“Bugün hava çok güzel.”
Bu cümlede konuşan kişi hava hakkında kendi düşüncesini söylemektedir.
“Bugün hava 25 derecedir.”
Bu cümlede ise ölçülebilen bir bilgi verilmiştir.
İki cümle de hava hakkında bilgi verir ancak anlatım biçimleri farklıdır.
2. Öznel ve Nesnel Cümleler
Öznel Cümle
Kişinin kendi duygu ve düşüncesini anlatan cümlelere öznel cümle denir.
Öznel cümlelerde kişiden kişiye değişebilecek ifadeler bulunur.
Örnekler:
- Bu kitap çok güzel.
- En güzel mevsim ilkbahardır.
- Bu yemek harika olmuş.
- Mavi renk çok güzel.
- Bu film beni çok eğlendirdi.
Bir kişinin çok güzel bulduğu kitabı başka bir kişi beğenmeyebilir.
Bu nedenle “Bu kitap çok güzel.” öznel bir cümledir.
İpucu:
Cümlede “Bence” diyebiliyorsak çoğu zaman öznel bir ifade vardır.
Bence bu kitap çok güzel.
3. Nesnel Cümle
Kişiden kişiye değişmeyen, kanıtlanabilen veya doğrulanabilen bilgiler içeren cümlelere nesnel cümle denir.
Örnekler:
- Türkiye’nin başkenti Ankara’dır.
- Bir yılda 12 ay vardır.
- Dünya’nın uydusu Ay’dır.
- Haftada yedi gün vardır.
- Üçgenin üç kenarı vardır.
Bu bilgiler kişilerin beğenisine göre değişmez.
İpucu:
Bir cümlenin doğruluğu kanıtlanabiliyorsa nesnel olma ihtimali yüksektir.
Öznel – Nesnel Karşılaştırması
| Öznel | Nesnel |
| Kişisel düşünce vardır. | Kanıtlanabilir bilgi vardır. |
| Kişiden kişiye değişebilir. | Kişiden kişiye değişmez. |
| “Bence” anlamı bulunabilir. | Bilgi verir. |
| Bu pasta çok lezzetli. | Pastada çikolata vardır. |
Etkinlik 1: Öznel mi, Nesnel mi?
Aşağıdaki cümlelerin karşısına Öznel veya Nesnel yazınız.
- Türkiye’nin başkenti Ankara’dır. → __________
- Bu kitap çok eğlenceli. → __________
- Bir haftada yedi gün vardır. → __________
- Kırmızı en güzel renktir. → __________
- Dünya Güneş’in etrafında dolanır. → __________
- Bu şarkı çok güzel. → __________
- Sınıfımızda yirmi öğrenci var. → __________
- En güzel mevsim yazdır. → __________
4. Neden-Sonuç Cümleleri
Bir olayın neden gerçekleştiğini anlatan cümlelere neden-sonuç cümlesi denir.
Bu cümlelerde genellikle:
“Neden?”
sorusunun cevabı bulunabilir.
Örnek:
Yağmur yağdığı için pikniğe gidemedik.
Neden pikniğe gidemedik?
→ Yağmur yağdığı için.
Bu nedenle neden-sonuç cümlesidir.
Başka örnekler:
- Hastalandığı için okula gitmedi.
- Çok çalıştığı için sınavdan yüksek not aldı.
- Otobüsü kaçırdığı için geç kaldı.
- Hava soğuk olduğu için mont giydi.
Neden-Sonuç Cümlesini Bulmanın Yolu
Cümleye:
“Neden?”
sorusunu sorarız.
Örnek:
Ali çok yorulduğu için erkenden uyudu.
Neden erkenden uyudu?
→ Çok yorulduğu için.
5. Amaç-Sonuç Cümleleri
Bir işin hangi amaçla yapıldığını anlatan cümlelere amaç-sonuç cümlesi denir.
Bu cümlelerde:
“Ne amaçla?”
sorusunu sorabiliriz.
Örnek:
Sınavda başarılı olmak için düzenli çalışıyor.
Ne amaçla çalışıyor?
→ Sınavda başarılı olmak için.
Bu nedenle amaç-sonuç cümlesidir.
Başka örnekler:
- Kitap almak için kırtasiyeye gitti.
- Sağlıklı olmak için spor yapıyor.
- Sınavı kazanmak için çok çalıştı.
- Çiçekleri sulamak için bahçeye çıktı.
Neden-Sonuç ile Amaç-Sonuç Arasındaki Fark
Bu ikisi bazen karıştırılır.
Neden-Sonuç:
Yağmur yağdığı için dışarı çıkmadım.
Gerçekleşmiş bir durumun nedeni vardır.
Amaç-Sonuç:
Yağmurdan korunmak için şemsiye aldım.
Bir işi yapmanın amacı vardır.
Kolay İpucu
Neden? → Neden-sonuç
Ne amaçla? → Amaç-sonuç
Etkinlik 2: Neden mi, Amaç mı?
Aşağıdaki cümlelerin neden-sonuç mu, amaç-sonuç mu olduğunu yazınız.
- Hasta olduğu için okula gitmedi. → __________
- Başarılı olmak için düzenli çalışıyor. → __________
- Yağmur yağdığı için maç ertelendi. → __________
- Kitap almak için kitapçıya gitti. → __________
- Geç kaldığı için otobüsü kaçırdı. → __________
- Para biriktirmek için kumbarasına para attı. → __________
6. Koşul-Sonuç Cümleleri
Bir olayın gerçekleşmesinin bir şarta bağlı olduğunu anlatan cümlelere koşul-sonuç cümlesi denir.
Bu cümlelerde çoğunlukla:
-se / -sa
ekleri veya “eğer” kelimesi kullanılır.
Örnek:
Ödevini bitirirsen oyun oynayabilirsin.
Oyun oynayabilmenin şartı nedir?
→ Ödevini bitirmek.
Başka örnekler:
- Derslerine çalışırsan başarılı olursun.
- Erken gelirsen birlikte parka gideriz.
- Yağmur yağmazsa dışarı çıkacağız.
- Beni dinlersen sana yardımcı olabilirim.
7. Karşılaştırma Cümleleri
İki veya daha fazla varlığın benzer veya farklı yönlerini anlatan cümlelere karşılaştırma cümlesi denir.
Karşılaştırma yapılırken:
- daha
- en
- kadar
- göre
- gibi
- fazla
- az
gibi kelimeler kullanılabilir.
Örnek:
Ali, Mehmet’ten daha hızlı koşuyor.
Burada Ali ile Mehmet karşılaştırılmıştır.
Başka örnekler:
- Bu kitap diğerinden daha kalın.
- Kardeşim benden daha kısa.
- Bugün dünden daha sıcak.
- Sınıfımızdaki en uzun öğrenci Ahmet’tir.
- Elma armut kadar tatlı değildir.
8. Duygu Bildiren Cümleler
Bazı cümlelerde kişinin duyguları anlatılır.
Bu duygular:
- Sevinç
- Üzüntü
- Korku
- Şaşkınlık
- Özlem
- Heyecan
- Pişmanlık
- Endişe
olabilir.
Örnek:
Sınavdan yüksek not alınca çok sevindim.
→ Sevinç
Arkadaşımı uzun zamandır görmediğim için onu özledim.
→ Özlem
Karanlıkta yalnız kalınca korktum.
→ Korku
Hediyeyi görünce çok şaşırdım.
→ Şaşkınlık
Etkinlik 3: Duyguyu Bul
Aşağıdaki cümlelerde anlatılan duyguyu yazınız.
- Annemi uzun zamandır görmedim, onu çok özledim. → __________
- Sınavdan 100 alınca çok sevindim. → __________
- Karanlık odada tek başıma kalınca korktum. → __________
- Arkadaşımın doğum gününü unuttuğum için üzgünüm. → __________
- Paketten ne çıkacağını görünce çok şaşırdım. → __________
9. Olumlu ve Olumsuz Cümleler
Bir işin veya durumun gerçekleştiğini anlatan cümleler olumlu cümle olabilir.
Olumlu:
Ali kitap okudu.
Çocuklar bahçede oynuyor.
Annem yemek yaptı.
Bir işin veya durumun gerçekleşmediğini anlatan cümlelere olumsuz cümle denir.
Fiillerde genellikle -ma / -me eki kullanılır.
Olumsuz:
Ali kitap okumadı.
Çocuklar bahçede oynamıyor.
Annem yemek yapmadı.
Etkinlik 4: Olumlu mu, Olumsuz mu?
- Bugün okula gittim. → __________
- Kardeşim ödevini yapmadı. → __________
- Annem yemek pişirdi. → __________
- Ali top oynamadı. → __________
- Kuşlar uçuyor. → __________
- Mehmet kitabını getirmedi. → __________
10. Soru Cümleleri
Bir şey öğrenmek veya bilgi almak amacıyla kurulan cümlelere soru cümlesi denir.
Soru cümlelerinde genellikle:
mı, mi, mu, mü
soru ekleri veya soru kelimeleri kullanılır.
Örnekler:
- Bugün okula gelecek misin?
- Kitabını aldın mı?
- Nerede yaşıyorsun?
- Ne zaman geleceksin?
- Hangi kitabı okuyorsun?
- Kaç yaşındasın?
11. Emir ve İstek Bildiren Cümleler
Bir kişiden bir davranışı yapmasını istemek için kullanılan cümleler emir veya istek anlamı taşıyabilir.
Örnek:
Kapıyı kapat.
→ Emir
Lütfen bana yardım eder misin?
→ İstek
Biraz dinlenelim.
→ İstek
Defterini çıkar.
→ Emir
Etkinlik 5: Cümlenin Anlamını Bul
Aşağıdaki cümlelerin hangi anlamı taşıdığını yazınız.
Seçenekler:
Öznel – Nesnel – Neden-Sonuç – Amaç-Sonuç – Koşul-Sonuç – Karşılaştırma – Soru – Duygu
- Bu film çok eğlenceli. → __________
- Bir yılda on iki ay vardır. → __________
- Yağmur yağdığı için dışarı çıkmadık. → __________
- Başarılı olmak için düzenli çalışıyorum. → __________
- Ödevini yaparsan dışarı çıkabilirsin. → __________
- Ali, Ahmet’ten daha uzun. → __________
- Bugün neden okula gelmedin? → __________
- Seni gördüğüm için çok mutlu oldum. → __________
Etkinlik 6: Cümleyi Tamamla
Aşağıdaki cümleleri verilen anlama uygun şekilde tamamlayınız.
Neden-Sonuç
Yağmur yağdığı için __________________________.
Amaç-Sonuç
Başarılı olmak için __________________________.
Koşul-Sonuç
Ödevimi bitirirsem __________________________.
Karşılaştırma
Kardeşim benden daha ________________________.
Öznel
Bence bu kitap ______________________________.
Etkinlik 7: Neden mi, Amaç mı?
Aşağıdaki iki cümleyi dikkatle inceleyiniz.
1. Hastalandığı için doktora gitti.
2. Sağlığına kavuşmak için doktora gitti.
Birinci cümle:
→ __________________
İkinci cümle:
→ __________________
Etkinlik 8: Karşılaştırmayı Bul
Aşağıdaki cümlelerde karşılaştırılan varlıkları yazınız.
1.
Ali, Mehmet’ten daha hızlı koşuyor.
Karşılaştırılanlar:
2.
Bu kitap diğer kitaptan daha ince.
Karşılaştırılanlar:
3.
Kış, sonbahardan daha soğuktur.
Karşılaştırılanlar:
Etkinlik 9: Cümledeki Mesajı Bul
Aşağıdaki cümlelerin bize vermek istediği mesajı kendi cümlelerinizle yazınız.
“Çöplerimizi yere atmamalıyız.”
Mesajı:
“Düzenli çalışan öğrenciler daha başarılı olabilir.”
Mesajı:
“Suyumuzu gereksiz yere harcamamalıyız.”
Mesajı:
4. Sınıf Türkçe Cümlede Anlam Testi
1. Aşağıdakilerden hangisi öznel bir cümledir?
A) Türkiye’nin başkenti Ankara’dır.
B) Bir haftada yedi gün vardır.
C) Bu kitap çok güzel.
D) Üçgenin üç kenarı vardır.
2. Aşağıdakilerden hangisi nesnel bir cümledir?
A) Bu yemek çok lezzetli.
B) En güzel renk mavidir.
C) Ankara Türkiye’nin başkentidir.
D) Bu film çok eğlenceli.
3. “Yağmur yağdığı için pikniğe gidemedik.”
Bu cümlede hangi anlam vardır?
A) Amaç-sonuç
B) Neden-sonuç
C) Koşul-sonuç
D) Karşılaştırma
4. “Sınavı kazanmak için çok çalışıyor.”
Bu cümlede hangi anlam vardır?
A) Neden-sonuç
B) Amaç-sonuç
C) Koşul-sonuç
D) Karşılaştırma
5. “Ödevini bitirirsen parka gidebilirsin.”
Bu cümlede hangi anlam vardır?
A) Amaç-sonuç
B) Neden-sonuç
C) Koşul-sonuç
D) Öznel
6. “Ali, kardeşinden daha uzun.”
Bu cümlede hangi anlam vardır?
A) Karşılaştırma
B) Neden-sonuç
C) Amaç-sonuç
D) Koşul-sonuç
7. “Seni gördüğüm için çok mutlu oldum.”
Bu cümlede hangi duygu vardır?
A) Korku
B) Sevinç
C) Öfke
D) Özlem
8. “Arkadaşımı uzun zamandır görmediğim için onu çok özledim.”
Bu cümlede hangi duygu vardır?
A) Özlem
B) Şaşkınlık
C) Korku
D) Sevinç
9. Aşağıdakilerden hangisi olumsuz cümledir?
A) Ali kitap okudu.
B) Ayşe okula gitti.
C) Mehmet ödevini yapmadı.
D) Çocuklar oynuyor.
10. Aşağıdakilerden hangisi soru cümlesidir?
A) Bugün hava çok güzel.
B) Kitabını yanıma getir.
C) Sen de bizimle gelecek misin?
D) Çocuklar bahçede oynuyor.
11. “Hava çok soğuk olduğu için montunu giydi.”
Bu cümlede hangi anlam vardır?
A) Amaç-sonuç
B) Neden-sonuç
C) Koşul-sonuç
D) Karşılaştırma
12. “Sağlıklı olmak için her gün yürüyüş yapıyor.”
Bu cümlede hangi anlam vardır?
A) Amaç-sonuç
B) Neden-sonuç
C) Öznel
D) Nesnel
13. “Bugün dünden daha sıcak.”
Bu cümlede hangi anlam vardır?
A) Koşul
B) Amaç
C) Karşılaştırma
D) Neden
14. “Eğer erken gelirsen birlikte oyun oynarız.”
Bu cümlede hangi anlam vardır?
A) Neden-sonuç
B) Koşul-sonuç
C) Amaç-sonuç
D) Nesnel
15. Aşağıdakilerden hangisi öznel bir cümledir?
A) Kitap 120 sayfadır.
B) Sınıfta 24 öğrenci vardır.
C) Bu şiir çok güzel.
D) Bir yılda 12 ay vardır.
Cevap Anahtarı
- C
- C
- B
- B
- C
- A
- B
- A
- C
- C
- B
- A
- C
- B
- C
Konu Özeti
Öznel
Kişisel düşünce ve beğeni bildirir.
Bu kitap çok güzel.
Nesnel
Kanıtlanabilir bilgi verir.
Bir yılda 12 ay vardır.
Neden-Sonuç
Bir olayın nedenini bildirir.
Hastalandığı için okula gitmedi.
Amaç-Sonuç
Bir işin hangi amaçla yapıldığını bildirir.
Başarılı olmak için çalışıyor.
Koşul-Sonuç
Bir olayın gerçekleşmesini bir şarta bağlar.
Çalışırsan başarılı olursun.
Karşılaştırma
İki veya daha fazla varlığı karşılaştırır.
Ali, Mehmet’ten daha uzun.
Duygu
Sevinç, üzüntü, korku, özlem gibi duyguları bildirir.
Seni görünce çok sevindim.
Olumlu
Ayşe kitap okudu.
Olumsuz
Ayşe kitap okumadı.
Soru
Bugün bize gelecek misin?
Akılda Kalması İçin
Neden? → Neden-sonuç
Ne amaçla? → Amaç-sonuç
Hangi şartla? → Koşul-sonuç
Hangisi daha? → Karşılaştırma
Bence → Öznel
Kanıtlanabilir bilgi → Nesnel
Ne hissediyor? → Duygu
Bu soruları cümle üzerinde uyguladığımızda, cümlenin anlamını bulmak çok daha kolaylaşır.