Türkçede cümleleri oluşturan kelimelerin farklı görevleri vardır. Bazı kelimeler varlıkları adlandırır, bazıları varlıkların özelliklerini belirtir, bazıları isimlerin yerine kullanılır, bazıları ise yapılan işleri ve hareketleri bildirir.
Bu konuda 4. sınıf düzeyinde isim, sıfat, zamir ve fiilleri kolay örneklerle öğreneceğiz.
1. İsimler
İsim Nedir?
Canlı ve cansız varlıkları, kavramları ve duyguları karşılayan kelimelere isim (ad) denir.
Çevremizde gördüğümüz veya düşündüğümüz birçok şeyin bir adı vardır.
Örnekler
- kitap
- kalem
- masa
- okul
- öğretmen
- çocuk
- kedi
- ağaç
- Gaziantep
- sevgi
- mutluluk
Bu kelimelerin tamamı isimdir.
İsimleri Bulmak İçin
Cümlede “Bu nedir?” veya “Bu kimdir?” sorularını sorabiliriz.
Örnek:
Çocuk bahçede oynuyor.
Kim oynuyor?
→ Çocuk
Çocuk bir isimdir.
Kedi koltuğun üzerinde uyuyor.
Kim uyuyor?
→ Kedi
Kedi bir isimdir.
Özel İsim ve Cins İsim
İsimler kendi içinde farklı gruplara ayrılabilir.
Özel İsim
Tek bir varlığı diğerlerinden ayıran isimlere özel isim denir.
Özel isimlerin ilk harfi büyük yazılır.
Örnek:
- Mustafa
- Ayşe
- Gaziantep
- Türkiye
- Karkamış
- Fırat Nehri
- Atatürk
- Türkçe
Örnek cümle:
Mert, Gaziantep’e gitti.
“Mert” ve “Gaziantep” özel isimdir.
Cins İsim
Aynı türden varlıkların ortak adı olan isimlere cins isim denir.
Örnek:
- çocuk
- şehir
- okul
- kitap
- kalem
- kuş
- ağaç
- çiçek
- araba
Örneğin “şehir” bir cins isimdir.
Gaziantep ise özel isimdir.
2. Sıfatlar
Sıfat Nedir?
İsimlerin özelliklerini belirten veya onları çeşitli yönlerden tanıtan kelimelere sıfat denir.
Sıfatlar genellikle isimlerden önce gelir.
Örnek:
kırmızı elma
Burada:
- elma → isim
- kırmızı → sıfat
Çünkü “kırmızı” kelimesi elmanın özelliğini belirtmiştir.
Sıfatları Bulmanın Kolay Yolu
İsmin önüne “Nasıl?”, “Hangi?” veya “Kaç?” sorularından uygun olanı getiririz.
Örnek:
Mavi çanta masanın üzerinde.
Nasıl çanta?
→ Mavi çanta
“Mavi” sıfattır.
Niteleme Sıfatları
İsimlerin nasıl olduğunu anlatan sıfatlara niteleme sıfatı denir.
Örnekler:
- güzel ev
- büyük bahçe
- kırmızı araba
- uzun yol
- küçük kedi
- çalışkan öğrenci
- temiz sınıf
- soğuk su
Örnek:
Bahçede büyük bir ağaç var.
Nasıl ağaç?
→ Büyük
Büyük, ağacın özelliğini belirttiği için sıfattır.
Belirtme Sıfatları
İsimleri işaret, sayı veya soru yoluyla belirten kelimelere belirtme sıfatları denir.
- sınıf düzeyinde özellikle aşağıdaki örnekleri bilmek önemlidir.
İşaret bildirenler:
- bu
- şu
- o
Bu kitap benim.
Şu kalemi bana verir misin?
Sayı bildirenler:
- iki
- üç
- beş
- on
Üç öğrenci bahçeye çıktı.
“Üç” kelimesi öğrenci sayısını belirttiği için sıfattır.
Soru bildirenler:
- hangi
- kaç
Hangi kitabı okuyorsun?
Kaç elma aldın?
3. Zamirler
Zamir Nedir?
İsimlerin yerine kullanılan kelimelere zamir (adıl) denir.
Zamirleri öğrenirken en önemli nokta şudur:
Zamir, ismin yerine geçer.
Örnek:
Ayşe okula gitti. Ayşe ders çalıştı.
İkinci cümlede Ayşe yerine “o” diyebiliriz:
Ayşe okula gitti. O ders çalıştı.
Buradaki “o”, Ayşe’nin yerine kullanıldığı için zamirdir.
Kişi Zamirleri
İnsan isimlerinin yerine kullanılan kelimelere kişi zamirleri denir.
Kişi zamirleri:
- ben
- sen
- o
- biz
- siz
- onlar
Örnekler:
Ben bugün okula gittim.
Sen çok güzel resim yapıyorsun.
O kitap okuyor.
Biz birlikte çalıştık.
Siz ne zaman geldiniz?
Onlar bahçede oynuyor.
Zamir ile Sıfatı Karıştırmayalım
Bu konu çok önemlidir.
“Bu kitap benim.”
Burada bu, “kitap” ismini belirtiyor.
→ Sıfat
“Bu benim.”
Burada “bu” bir ismin yerine kullanılmıştır.
→ Zamir
Yani kelimenin görevini anlamak için cümlenin tamamına bakmalıyız.
4. Fiiller
Fiil Nedir?
Bir iş, hareket veya oluş bildiren kelimelere fiil (eylem) denir.
Fiiller bize bir varlığın ne yaptığını veya ne olduğunu anlatır.
Örnek:
- koşmak
- yürümek
- okumak
- yazmak
- gülmek
- uyumak
- konuşmak
- büyümek
- ağlamak
- düşünmek
Fiilleri Nasıl Buluruz?
Cümledeki kelimeye:
“Ne yaptı?”
“Ne yapıyor?”
“Ne yapacak?”
sorularını sorabiliriz.
Örnek:
Ali kitap okuyor.
Ali ne yapıyor?
→ Okuyor.
“Okuyor” fiildir.
Örnek:
Çocuklar bahçede koştu.
Çocuklar ne yaptı?
→ Koştu.
“Koştu” fiildir.
Örnek:
Yarın sinemaya gideceğiz.
Ne yapacağız?
→ Gideceğiz.
“Gideceğiz” fiildir.
İş, Oluş ve Hareket Bildiren Fiiller
Fiiller farklı durumları anlatabilir.
İş bildiren:
Ali topu attı.
Ne yaptı?
→ Attı.
Hareket bildiren:
Çocuk koştu.
Ne yaptı?
→ Koştu.
Oluş bildiren:
Elmalar zamanla olgunlaştı.
Ne oldu?
→ Olgunlaştı.
Dört Konuyu Birlikte İnceleyelim
Cümle:
Küçük çocuk kırmızı topu bahçeye attı.
Şimdi kelimeleri inceleyelim:
Küçük → Sıfat
çocuk → İsim
kırmızı → Sıfat
top → İsim
bahçe → İsim
attı → Fiil
Başka bir örnek:
Ayşe bugün okula geldi. O çok mutluydu.
Ayşe → İsim
bugün → Zaman bildiren kelime
okul → İsim
geldi → Fiil
O → Zamir
mutlu → Sıfat
Etkinlik 1: İsimleri Bul
Aşağıdaki cümlelerdeki isimleri yazınız.
- Çocuk parka gitti.
İsimler: __________________
- Masanın üzerinde kitap var.
İsimler: __________________
- Kedi süt içti.
İsimler: __________________
- Öğretmen sınıfa girdi.
İsimler: __________________
- Bahçedeki ağaç büyümüş.
İsimler: __________________
Etkinlik 2: Sıfatı Bul
Aşağıdaki cümlelerde ismi niteleyen veya belirten sıfatı bulunuz.
- Kırmızı elmayı yedim.
Sıfat: __________
- Büyük evin önünde bekledik.
Sıfat: __________
- Üç öğrenci tahtaya çıktı.
Sıfat: __________
- Bu kitap çok güzel.
Sıfat: __________
- Hangi kalemi istiyorsun?
Sıfat: __________
Etkinlik 3: Zamiri Bul
Aşağıdaki cümlelerde zamirleri bulunuz.
- Ben bugün erken geldim.
Zamir: __________
- Sen benim arkadaşımsın.
Zamir: __________
- O bize yardım etti.
Zamir: __________
- Biz birlikte çalıştık.
Zamir: __________
- Onlar parka gittiler.
Zamir: __________
Etkinlik 4: Fiili Bul
Cümlelerdeki fiilleri bulunuz.
- Çocuklar bahçede oynuyor.
Fiil: __________
- Annem yemek yaptı.
Fiil: __________
- Kardeşim kitap okuyor.
Fiil: __________
- Kuşlar gökyüzünde uçtu.
Fiil: __________
- Yarın köye gideceğiz.
Fiil: __________
Etkinlik 5: Kelimeleri Sınıflandıralım
Aşağıdaki kelimeleri İsim – Sıfat – Zamir – Fiil olarak sınıflandırınız.
kitap – güzel – koştu – ben – okul – kırmızı – onlar – yazıyor – çocuk – büyük – sen – geldi
İsim
Sıfat
Zamir
Fiil
Etkinlik 6: Cümleyi İncele
“Çalışkan öğrenci üç kitabı çantasına koydu.”
Bu cümlede:
İsim: __________________
Sıfat: __________________
Fiil: __________________
Etkinlik 7: Sıfat mı, Zamir mi?
Aşağıdaki cümlelerde “bu” kelimesinin görevini bulunuz.
- Bu kalem benim.
Bu → __________
- Bu benim.
Bu → __________
- Bu kitap çok güzel.
Bu → __________
- Bu senin mi?
Bu → __________
- Bu çanta çok ağır.
Bu → __________
Etkinlik 8: Zamiri İsmin Yerine Koy
Aşağıdaki cümlelerde tekrar edilen ismin yerine uygun bir zamir yazınız.
1.
Ali okula gitti. Ali ders çalıştı.
→ Ali okula gitti. ______ ders çalıştı.
2.
Ayşe ve Zeynep parka gittiler. Ayşe ve Zeynep oyun oynadılar.
→ Ayşe ve Zeynep parka gittiler. ______ oyun oynadılar.
3.
Ben ve kardeşim sinemaya gittik.
→ ______ sinemaya gittik.
Etkinlik 9: Dört Kelime, Dört Görev
Aşağıdaki cümleyi inceleyiniz.
“Küçük çocuk hızlıca koştu.”
| Kelime | Görevi |
| Küçük | __________ |
| çocuk | __________ |
| hızlıca | __________ |
| koştu | __________ |
Etkinlik 10: Kendi Cümleni Yaz
Bir isim kullanarak cümle yaz:
Bir sıfat kullanarak cümle yaz:
Bir zamir kullanarak cümle yaz:
Bir fiil kullanarak cümle yaz:
4. Sınıf Türkçe Test
1. Aşağıdaki kelimelerden hangisi isimdir?
A) güzel
B) koşmak
C) kitap
D) hızlı
2. “Kırmızı elma çok tatlıydı.” cümlesinde sıfat hangisidir?
A) elma
B) kırmızı
C) çok
D) tatlıydı
3. Aşağıdakilerden hangisi kişi zamiridir?
A) kitap
B) güzel
C) onlar
D) koşmak
4. “Çocuklar bahçede oynuyor.” cümlesinde fiil hangisidir?
A) çocuklar
B) bahçede
C) oynuyor
D) çocuk
5. “Üç öğrenci sınıfa girdi.” cümlesinde “üç” kelimesinin görevi nedir?
A) İsim
B) Sıfat
C) Zamir
D) Fiil
6. “Ayşe eve geldi. O çok mutluydu.” cümlesinde “O” nedir?
A) İsim
B) Sıfat
C) Zamir
D) Fiil
7. Aşağıdakilerden hangisinde sıfat vardır?
A) Çocuk koştu.
B) Mavi çanta masada.
C) Ben geldim.
D) Onlar oynadı.
8. Aşağıdakilerden hangisi fiildir?
A) kalem
B) güzel
C) koştu
D) çocuk
9. “Büyük evin bahçesinde güzel çiçekler var.” cümlesinde kaç tane sıfat vardır?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zamir vardır?
A) Ali kitap okudu.
B) Güzel çiçekler açtı.
C) Ben bugün erken geldim.
D) Çocuk bahçede oynadı.
11. “Küçük kedi süt içti.” cümlesinde “küçük” nedir?
A) İsim
B) Sıfat
C) Zamir
D) Fiil
12. “Biz yarın pikniğe gideceğiz.” cümlesinde “gideceğiz” nedir?
A) İsim
B) Sıfat
C) Zamir
D) Fiil
13. Aşağıdakilerden hangisinde hem sıfat hem isim vardır?
A) Ben geldim.
B) Çocuk koştu.
C) Uzun yol çok güzeldi.
D) Onlar oynadı.
14. “Bu kitap benim.” cümlesinde “bu” nedir?
A) İsim
B) Sıfat
C) Fiil
D) Zamir
15. “Bu benim.” cümlesinde “bu” nedir?
A) İsim
B) Sıfat
C) Zamir
D) Fiil
Cevap Anahtarı
- C
- B
- C
- C
- B
- C
- B
- C
- B
- C
- B
- D
- C
- B
- C
Konu Özeti
İsim
Varlıkların ve kavramların adıdır.
Örnek: çocuk, okul, kitap, sevgi
Sıfat
İsimlerin özelliklerini belirtir veya onları belirler.
Örnek:
kırmızı elma
üç kitap
bu çanta
Zamir
İsmin yerine kullanılır.
Örnek:
Ben, sen, o, biz, siz, onlar
Fiil
İş, hareket veya oluş bildirir.
Örnek:
koşmak, okumak, yazmak, büyümek
Akılda Kalması İçin
İsim → Adını söyler.
Sıfat → Özelliğini söyler.
Zamir → İsmin yerine geçer.
Fiil → Ne yaptığını söyler.
Mini Örnek
“Çalışkan çocuk kitabını okudu.”
Çalışkan → Sıfat
Çocuk → İsim
Kitap → İsim
Okudu → Fiil
“O kitabı bitirdi.”
O → Zamir
Bu dört konuyu öğrenirken en önemli şey, kelimeyi tek başına değerlendirmek yerine cümledeki görevine bakmaktır.