Sözcükte Anlam Nedir?
Dilimizde kullandığımız sözcüklerin birden fazla anlamı olabilir. Bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını ise çoğu zaman cümlenin tamamına bakarak anlarız.
Örneğin “baş” sözcüğünü düşünelim:
- “Başım ağrıyor.” → Gerçek anlam
- “Takımın başına onu getirdiler.” → Mecaz anlam
- “Üçgenin başına bir nokta koyduk.” gibi özel bir alanda kullanıldığında ise terim anlam kazanabilir.
Bu nedenle bir sözcüğün anlamını belirlerken yalnızca sözcüğe değil, cümledeki kullanımına dikkat etmeliyiz.
- sınıf düzeyinde sözcükte anlam konusunun önemli başlıklarından üçü şunlardır:
- Gerçek anlam
- Mecaz anlam
- Terim anlam
Şimdi bunları örneklerle öğrenelim.
1. Gerçek Anlam
Bir sözcüğün aklımıza gelen ilk ve temel anlamına gerçek anlam denir.
Başka bir ifadeyle sözcüğün sözlükteki temel anlamına yakın kullanılması gerçek anlamdır.
Örnek:
“Çocuğun eli çok soğuktu.”
Buradaki “soğuk” sözcüğü sıcaklığın düşük olması anlamında kullanılmıştır.
Bu nedenle gerçek anlamlıdır.
Başka örnekler:
- Masanın ayağı kırılmış.
- Çantam çok ağır.
- Elindeki bardak kırıldı.
- Çocuk koşarak eve gitti.
- Pencereyi açtı.
- Elma çok tatlı.
Bu cümlelerde sözcükler temel anlamlarıyla kullanılmıştır.
Gerçek Anlamı Nasıl Buluruz?
Bir sözcüğün gerçek anlamını bulmak için şu soruyu sorabiliriz:
“Bu sözcük burada temel anlamıyla mı kullanılmış?”
Cevap evetse sözcük gerçek anlamdadır.
Örnek:
“Çantanın sapı koptu.”
Buradaki sap, çantayı taşımaya yarayan bölümdür.
Sözcük temel anlamıyla kullanıldığı için gerçek anlamlıdır.
2. Mecaz Anlam
Bir sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak başka bir anlamı karşılamak için kullanılmasına mecaz anlam denir.
Mecaz anlamda sözcük gerçek anlamını tamamen kaybetmez; ancak cümlede farklı bir anlam ifade eder.
Örnek:
“Arkadaşımın sözleri beni çok kırdı.”
Buradaki “kırdı” sözcüğü gerçekten bir şeyi kırmak anlamında değildir.
Arkadaşının sözlerinden dolayı üzülmek anlamında kullanılmıştır.
Bu nedenle mecaz anlamlıdır.
Mecaz Anlama Örnekler
“Bugün çok sıcak bir karşılama yaptılar.”
Buradaki sıcak sözcüğü sıcaklık anlamında kullanılmamıştır.
Samimi, içten anlamındadır.
Bu nedenle mecaz anlamlıdır.
“Bu haber onu yıktı.”
Burada yıkmak, bir binayı yıkmak anlamında değildir.
Çok üzmek anlamındadır.
Mecaz anlamlıdır.
“Öğretmenimizin tatlı sözleri bizi mutlu etti.”
Buradaki tatlı, şekerli bir yiyeceğin tadını anlatmıyor.
Hoş, güzel, sevecen anlamında kullanılmıştır.
Mecaz anlamlıdır.
Gerçek mi, Mecaz mı?
Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlara gelebilir.
“Çorba çok sıcak.”
Buradaki sıcak gerçek anlamlıdır.
“Öğretmenimiz bize sıcak davrandı.”
Buradaki sıcak mecaz anlamlıdır.
Bu nedenle bir sözcüğün gerçek veya mecaz anlamını belirlerken sözcüğün cümledeki kullanımına bakmalıyız.
3. Terim Anlam
Bilim, sanat, spor, matematik, müzik ve diğer özel alanlarda belirli bir kavramı karşılayan sözcüklere terim anlamlı sözcükler denir.
Terimler genellikle belirli bir alana özgü anlam taşır.
Matematik terimleri:
- Üçgen
- Kare
- Açı
- Çevre
- Alan
- Kesir
Türkçe terimleri:
- Özne
- Yüklem
- Hece
- Kök
- Ek
Müzik terimleri:
- Nota
- Ritim
- Melodi
- Sol anahtarı
Spor terimleri:
- Gol
- Penaltı
- Faul
- Servis
Terim Anlamı Nasıl Buluruz?
Bir sözcüğün belirli bir bilim, sanat, spor veya meslek alanında özel bir kavramı karşılayıp karşılamadığına bakarız.
Örnek:
“Üçgenin üç kenarı vardır.”
Buradaki üçgen matematikte belirli bir şekli ifade etmektedir.
Bu nedenle terim anlamlıdır.
Aynı Sözcük Hem Gerçek Hem Terim Olabilir mi?
Evet.
Bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığı cümleye göre değişebilir.
Örneğin “kök” sözcüğünü ele alalım.
“Ağacın kökü çok derine inmiş.”
Buradaki kök bitkinin toprağın altında bulunan bölümü anlamındadır.
“Bu kelimenin kökünü bulalım.”
Buradaki kök, Türkçe dil bilgisi alanında kullanılan özel bir kavramdır.
Bu nedenle ikinci cümlede terim anlam kazanmıştır.
Gerçek, Mecaz ve Terim Anlamı Karşılaştıralım
| Anlam | Açıklama | Örnek |
| Gerçek | Sözcüğün temel anlamı | Elim yandı. |
| Mecaz | Gerçek anlamından uzaklaşmış kullanım | Sözleri beni yaktı. |
| Terim | Bir alana özgü özel anlam | Üçgenin üç açısı vardır. |
Sözcüğün Anlamını Cümleden Bulma
Bir sözcüğün anlamını belirlemek için cümlenin tamamını okumalıyız.
Örneğin “keskin” sözcüğünü ele alalım.
“Bıçağın ucu çok keskin.”
Burada bıçağın kolay kesmesi anlatılıyor.
Gerçek anlam.
“Keskin zekâsıyla soruyu hemen çözdü.”
Burada fiziksel bir keskinlik yoktur.
Zeki, anlayışlı anlamında kullanılmıştır.
Mecaz anlam.
Örneklerle Öğrenelim
Örnek 1
“Çocuğun yüzü çamur olmuş.”
“Yüz” insanın başında bulunan bölüm anlamındadır.
Cevap: Gerçek anlam
Örnek 2
“Bu olaydan sonra yüzü gülmedi.”
Burada gerçekten yüzün gülmesi anlatılmıyor. Kişinin mutlu olmadığı anlatılıyor.
Cevap: Mecaz anlam
Örnek 3
“Cümlenin öznesini bulalım.”
“Özne”, Türkçe dil bilgisi alanına ait bir kavramdır.
Cevap: Terim anlam
Dikkat!
Her farklı anlam mecaz anlam değildir.
Örneğin bir sözcük bilim, sanat veya spor alanında özel bir kavramı karşılıyorsa terim anlam olabilir.
Örnek:
“Futbolcu penaltı kullandı.”
“Penaltı” futbol alanına ait bir terimdir.
Terim anlam.
Etkinlik 1: Gerçek mi, Mecaz mı?
Aşağıdaki cümlelerde koyu yazılan sözcüklerin gerçek veya mecaz anlamda kullanıldığını yazınız.
- Çocuğun ayağı yaralanmış. → __________
- Bu işin ayağına kadar gitmemiz gerekiyor. → __________
- Çay çok sıcak. → __________
- Öğretmenimiz bize çok sıcak davrandı. → __________
- Çantam çok ağır. → __________
- Bu sözler bana çok ağır geldi. → __________
- Elindeki kalem kırıldı. → __________
- Arkadaşının sözleri onu kırdı. → __________
Etkinlik 2: Terim Avı
Aşağıdaki cümlelerde terim anlamlı sözcüğü bulunuz.
- Üçgenin iç açıları toplamını öğrendik.
Terim: __________
- Öğretmenimiz cümlenin yüklemini bulmamızı istedi.
Terim: __________
- Futbolcu maçta penaltı kullandı.
Terim: __________
- Şarkının ritmine hep birlikte eşlik ettik.
Terim: __________
- Bu kelimenin kökünü bulmalıyız.
Terim: __________
Etkinlik 3: Anlamını Bul
Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerin gerçek, mecaz veya terim anlamlı olduğunu yazınız.
- Bıçağın ağzı çok keskin. → __________
- Bu sözler ağzından kaçtı. → __________
- Dikdörtgenin köşegenini çizdik. → __________
- Çocuğun başı ağrıyordu. → __________
- Bu olay başımı çok ağrıttı. → __________
- Futbolcu korner kullandı. → __________
Etkinlik 4: Aynı Sözcük, Farklı Anlam
Aşağıdaki sözcükleri verilen iki farklı anlamda cümle içinde kullanınız.
“Sıcak”
Gerçek anlam:
Mecaz anlam:
“Ağır”
Gerçek anlam:
Mecaz anlam:
“Tatlı”
Gerçek anlam:
Mecaz anlam:
Etkinlik 5: Doğru mu, Yanlış mı?
- ( ) Sözcüklerin anlamını belirlerken cümleye dikkat etmeliyiz.
- ( ) Sözcüğün temel anlamı gerçek anlamdır.
- ( ) Mecaz anlamda sözcük temel anlamından uzaklaşır.
- ( ) Matematikte kullanılan özel kavramlar terim olabilir.
- ( ) Bir sözcük her cümlede aynı anlama gelir.
- ( ) Penaltı futbol alanında kullanılan bir terimdir.
- ( ) “Sözleri beni yaktı.” cümlesinde “yaktı” gerçek anlamlıdır.
- ( ) “Elim yandı.” cümlesinde “yandı” gerçek anlamlıdır.
Etkinlik 6: Sözcüğü Doğru Yere Koy
Aşağıdaki sözcükleri uygun kutuya yazınız.
üçgen – tatlı – özne – sıcak – gol – kırık – ağır – nota
Gerçek Anlam
Mecaz Anlam
Terim Anlam
Not: Bazı sözcükler farklı cümlelerde farklı anlamlarda kullanılabilir. Sözcüğü sınıflandırırken kullanım alanına ve cümleye dikkat ediniz.
Etkinlik 7: Mini Hikâyede Anlam Avı
Aşağıdaki metni okuyunuz.
Ali sabah erkenden okula gitti. Hava çok soğuktu. Sınıfa girdiğinde öğretmeninin sıcak gülümsemesiyle karşılaştı. Matematik dersinde öğretmeni tahtaya bir üçgen çizdi. Ali, soruyu çözerken arkadaşının söylediği sözlere çok takıldı. Teneffüste futbol oynarken güzel bir gol attı.
Metinde:
Gerçek anlamlı bir sözcük: __________
Mecaz anlamlı bir sözcük: __________
Terim anlamlı bir sözcük: __________
4. Sınıf Türkçe Sözcükte Anlam Testi
1. “Elimdeki bardak kırıldı.”
Bu cümlede kırıldı sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
A) Mecaz
B) Terim
C) Gerçek
D) Zıt
2. “Arkadaşımın sözleri beni çok kırdı.”
“Kırdı” sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
A) Gerçek
B) Mecaz
C) Terim
D) Bilimsel
3. Aşağıdakilerden hangisinde terim anlamlı bir sözcük vardır?
A) Elim çok soğuk.
B) Üçgenin üç kenarı vardır.
C) Çocuk hızlı koştu.
D) Çanta yere düştü.
4. “Annem bana sıcak bir gülümsemeyle baktı.”
“Sıcak” sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
A) Gerçek
B) Mecaz
C) Terim
D) Sayısal
5. “Çorba çok sıcak.”
Bu cümlede “sıcak” sözcüğü hangi anlamdadır?
A) Gerçek
B) Mecaz
C) Terim
D) Soyut
6. Aşağıdakilerden hangisi futbol terimidir?
A) Penaltı
B) Masa
C) Pencere
D) Çanta
7. “Bu sözler bana çok ağır geldi.”
“Ağır” sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
A) Gerçek
B) Mecaz
C) Terim
D) Nicel
8. “Çantam çok ağır.”
“Ağır” sözcüğü hangi anlamdadır?
A) Gerçek
B) Mecaz
C) Terim
D) Özel
9. Aşağıdakilerden hangisi Türkçe dersine ait bir terimdir?
A) Kalem
B) Özne
C) Masa
D) Çanta
10. “Tatlı elmalar aldık.”
“Tatlı” sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
A) Gerçek
B) Mecaz
C) Terim
D) Soyut
11. “Tatlı sözleriyle herkesi mutlu etti.”
“Tatlı” sözcüğü hangi anlamdadır?
A) Gerçek
B) Mecaz
C) Terim
D) Matematik
12. Aşağıdakilerden hangisinde mecaz anlam vardır?
A) Buz çok soğuk.
B) Soğuk su içti.
C) Bana çok soğuk davrandı.
D) Hava bugün soğuk.
13. Aşağıdakilerden hangisinde gerçek anlam vardır?
A) Sözleri içimi yaktı.
B) Ateş elimi yaktı.
C) Bu olay beni yaktı.
D) Onun davranışı beni yaktı.
14. Aşağıdakilerden hangisi müzik terimidir?
A) Nota
B) Sandalye
C) Defter
D) Pencere
15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde terim anlamlı bir sözcük kullanılmıştır?
A) Çocuk bahçede koştu.
B) Annem tatlı yaptı.
C) Öğretmenimiz açıyı çizmemizi istedi.
D) Kardeşim uyudu.
Test Cevap Anahtarı
- C
- B
- B
- B
- A
- A
- B
- A
- B
- A
- B
- C
- B
- A
- C
Sözcükte Anlam Konu Özeti
Gerçek Anlam
Sözcüğün temel ve ilk anlamıdır.
Örnek:
“Çocuğun eli yandı.”
Mecaz Anlam
Sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak başka bir anlam kazanmasıdır.
Örnek:
“Bu sözler beni yaktı.”
Terim Anlam
Bir bilim, sanat, spor veya meslek alanında kullanılan özel anlamlı sözcüklerdir.
Örnek:
“Üçgenin üç kenarı vardır.”
Akılda Kalması İçin
Gerçek = Temel anlam
Mecaz = Gerçek anlamdan uzaklaşmış anlam
Terim = Bir alana özgü özel anlam
Küçük İpucu
Bir sözcüğü gördüğümüzde hemen karar vermeyelim. Önce cümleyi tamamen okuyalım.
“Sıcak çorba” → Gerçek anlam
“Sıcak davranış” → Mecaz anlam
“Üçgen, açı, özne, nota, penaltı” → Terim anlam
Böylece aynı sözcüğün cümleye göre farklı anlamlar kazanabileceğini daha kolay anlayabiliriz.