Türkçede bazı kelimeler tek başına bir varlığın veya kavramın adını karşılamaz; cümlede başka kelimelerle ilişki kurar, kelimeleri birbirine bağlar ya da duygularımızı ifade eder. Edat, bağlaç ve ünlemler bu görevde kullanılan önemli sözcüklerdir.
Bu konu, özellikle kelimenin cümledeki görevini doğru belirleme açısından önemlidir.
1. Edat Nedir?
Tek başına tam bir anlamı olmayan, cümledeki kelimeler arasında anlam ilişkisi kuran sözcüklere edat (ilgeç) denir.
Edatlar cümleye farklı anlamlar katabilir.
En sık kullanılan edatlardan bazıları:
gibi, için, kadar, göre, ile, dolayı, ötürü, üzere, rağmen, karşı, doğru, beri
Örnek
Senin gibi çalışkan bir öğrenci daha görmedim.
Burada gibi, “sen” ile “çalışkan” arasında benzerlik ilişkisi kurmuştur.
gibi → edat
2. Edatların Cümleye Kattığı Anlamlar
Edatları ezberlemek kadar, cümleye kattıkları anlamı bilmek de önemlidir.
Edatlar:
- Benzerlik
- Amaç
- Sebep
- Karşılaştırma
- Araç
- Birliktelik
- Miktar
- Yön
- Zaman
- Karşıtlık
gibi anlamlar oluşturabilir.
3. “Gibi” Edatı
Gibi en sık kullanılan edatlardan biridir.
Cümleye genellikle benzerlik anlamı katar.
Örnekler
Çocuk kuş gibi özgürce koşuyordu.
Annem melek gibi biridir.
Kardeşim aslan gibi güçlüdür.
Bu cümlelerde “gibi” benzerlik anlamı oluşturmuştur.
Dikkat!
“Gibi” gördüğümüz her yerde ezbere hareket etmemeliyiz. Kelimenin cümledeki görevine bakmalıyız.
4. “İçin” Edatı
İçin cümleye özellikle amaç veya sebep anlamı katabilir.
Amaç anlamı
Başarılı olmak için düzenli çalışıyor.
Amaç: Başarılı olmak
Yapılan iş: Düzenli çalışmak
Buradaki “için” edattır.
Sebep anlamı
Geç kaldığı için öğretmeninden özür diledi.
Sebep: Geç kalması
Sonuç: Özür dilemesi
Buradaki “için” de edattır.
5. “Kadar” Edatı
Kadar çeşitli anlamlar verebilir.
Özellikle miktar, ölçü ve karşılaştırma anlamlarında kullanılır.
Örnek
Senin kadar hızlı koşamam.
Burada karşılaştırma vardır.
Akşama kadar ders çalıştı.
Burada zaman anlamı vardır.
Bir litre kadar su içti.
Burada miktar anlamı vardır.
6. “Göre” Edatı
Göre genellikle görüş, karşılaştırma veya uygunluk anlamı verir.
Örnekler
Bana göre bu kitap çok güzel.
Burada kişinin görüşü belirtilmiştir.
Yaşına göre oldukça başarılı.
Burada karşılaştırma/ölçüt anlamı vardır.
Kurallara göre hareket etmeliyiz.
Burada uygunluk anlamı vardır.
7. “İle” Edatı
İle kelimesi cümlede araç veya birliktelik anlamı verebilir.
Araç anlamı
Okula otobüs ile gittim.
Burada “ile” ulaşım aracını belirtmektedir.
Birliktelik anlamı
Arkadaşım ile parka gittim.
Burada birlikte olma anlamı vardır.
8. “İle” Edatının Özelliği
“İle” kelimesi kendisinden önceki kelimeyle birleşebilir.
araba ile → arabayla
kalem ile → kalemle
arkadaş ile → arkadaşla
Anlam değişmiyorsa bu kullanım yine ile edatıdır.
Örnek
Babam ile pazara gittim.
Babamla pazara gittim.
İki cümlenin anlamı aynıdır.
9. “Rağmen” Edatı
Rağmen cümleye karşıtlık anlamı katar.
Örnek
Yağmura rağmen dışarı çıktık.
Yağmur vardır fakat buna rağmen dışarı çıkılmıştır.
Çok yorulmasına rağmen çalışmaya devam etti.
Burada bir karşıtlık vardır.
10. “Dolayı” ve “Ötürü” Edatları
Bu edatlar genellikle sebep anlamı verir.
Örnek
Hastalığından dolayı okula gelemedi.
Geç kaldığından ötürü özür diledi.
Burada bir olayın sebebi açıklanmaktadır.
11. “Doğru” Edatı
“Doğru” kelimesi bazı cümlelerde yön veya zaman anlamı verebilir.
Yön
Eve doğru yürüdü.
Zaman
Akşama doğru hava serinledi.
Bu kullanımlarda “doğru” edat görevindedir.
12. “Beri” Edatı
Beri genellikle bir başlangıçtan sonraki zamanı ifade eder.
Örnek
Sabahtan beri seni bekliyorum.
Dünden beri yağmur yağıyor.
Burada belirli bir zamandan itibaren devam eden durum anlatılmıştır.
13. “Üzere” Edatı
Üzere cümleye farklı anlamlar katabilir.
Amaç
Konuşmak üzere toplantı salonuna gitti.
Yaklaşan durum
Ders bitmek üzere.
- sınıf düzeyinde “üzere” kelimesini gördüğümüzde cümledeki anlam ilişkisine dikkat etmeliyiz.
14. Bağlaç Nedir?
Kelimeleri, kelime gruplarını veya cümleleri birbirine bağlayan sözcüklere bağlaç denir.
Bağlaçlar cümleler arasında anlam ilişkisi kurar.
En sık kullanılan bağlaçlar:
ve, ile, ama, fakat, ancak, çünkü, veya, ya da, de, ki, ise
Örnek
Ali ve Mehmet parka gitti.
“Ve”, Ali ile Mehmet’i birbirine bağlamıştır.
ve → bağlaç
15. “Ve” Bağlacı
Ve, aynı görevdeki kelimeleri veya cümleleri birbirine bağlar.
Örnek
Elma ve armut aldım.
Annem yemek yaptı ve sofrayı hazırladı.
Kitap okumayı ve resim yapmayı seviyorum.
“Ve” kelimeleri veya cümleleri birbirine bağlamıştır.
16. “Ama” ve “Fakat” Bağlaçları
Bu bağlaçlar cümleler arasında genellikle karşıtlık kurar.
Örnek
Çok çalıştı ama sınavı kazanamadı.
Hava soğuktu fakat dışarı çıktık.
Birinci düşünce ile ikinci düşünce arasında karşıtlık vardır.
17. “Çünkü” Bağlacı
Çünkü, bir düşüncenin nedenini açıklamak için kullanılır.
Örnek
Bugün dışarı çıkmayacağım çünkü hava çok soğuk.
İlk bölüm:
Bugün dışarı çıkmayacağım.
İkinci bölüm:
Hava çok soğuk.
“Çünkü”, ikinci cümleyi birinci cümlenin nedeni olarak bağlamıştır.
18. “Veya” ve “Ya da” Bağlaçları
Bu bağlaçlar cümleye seçim anlamı katar.
Örnek
Çay veya kahve içebilirsin.
Sinemaya ya da tiyatroya gidebiliriz.
Birden fazla seçenek sunulmaktadır.
19. “De / Da” Bağlacı
De / da bağlacı cümleye genellikle “dahi, ayrıca” anlamı katar.
Örnek
Ben de sizinle geleceğim.
Burada:
Ben de → Ben de ayrıca
anlamı vardır.
Ayşe de yarışmaya katıldı.
Burada da “de” bağlaçtır.
20. “De / Da” Bağlacının Yazımı
Bağlaç olan de / da ayrı yazılır.
Doğru:
Ben de geliyorum.
Sen de kitap oku.
O da bizimle gelecek.
Yanlış:
Bende geliyorum.
Sende kitap oku.
Oda bizimle gelecek.
Ancak -de / -da bulunma hâl eki kelimeye bitişik yazılır.
Örnek
Kitap masada.
Buradaki “-da” ektir ve bitişik yazılır.
21. “De” Bağlacını Bulmanın Pratik Yolu
Cümledeki “de”yi çıkar.
Cümlenin anlamı büyük ölçüde bozulmuyorsa “de” bağlaç olabilir.
Örnek
Ben de geleceğim.
“de”yi çıkaralım:
Ben geleceğim.
Cümle hâlâ anlamlıdır.
Bu nedenle:
de → bağlaç
22. “Ki” Bağlacı
Bazı cümlelerde ki bağlaç olarak kullanılır ve ayrı yazılır.
Örnek
Biliyorum ki sen bunu başaracaksın.
Öyle yoruldu ki hemen uyudu.
Buradaki “ki” cümleleri birbirine bağlamaktadır.
ki → bağlaç
23. “Ki”nin Yazımına Dikkat
Bağlaç olan ki ayrı yazılır.
Öyle güzel konuştu ki herkes onu dinledi.
Ancak bazı kelimelerde “ki” kelimeye bitişik yazılır:
evdeki
dünkü
yarınki
Bu kullanımlarda “ki” bağlaç değildir.
- sınıf düzeyinde özellikle “ki”nin cümledeki görevine ve yazımına dikkat edilmelidir.
24. “İle” Hem Edat Hem Bağlaç Olabilir
Bu konu çok önemlidir.
“İle” iki varlık arasında birliktelik veya araç ilişkisi kuruyorsa edat olarak değerlendirilebilir.
Örnek
Kalem ile yazı yazdı.
Burada araç anlamı vardır.
ile → edat
Ancak iki kelimeyi birbirine bağlıyorsa bağlaç görevinde de kullanılabilir.
Ali ile Ayşe geldi.
Burada “ile”, “Ali” ve “Ayşe” kelimelerini birbirine bağlamaktadır.
ile → bağlaç
Pratik yöntem
“İle” yerine “ve” getirebiliyorsan bağlaç olma ihtimali yüksektir.
Ali ile Ayşe → Ali ve Ayşe
Ancak:
Kalem ile yazdı.
“Kalem ve yazdı” diyemeyiz.
Burada edattır.
25. Ünlem Nedir?
Duygu, heyecan, şaşkınlık, korku, sevinç, öfke, acıma, seslenme gibi durumları anlatan kelimelere ünlem denir.
Ünlemler cümleye güçlü bir duygu katar.
Örneğin:
Ah!
Eyvah!
Vah!
Yaşasın!
Hey!
Aman!
Bravo!
Oh!
26. Ünlem Cümleleri
Sevinç
Yaşasın! Tatili kazandık!
Şaşkınlık
Aa! Sen de mi buradasın?
Korku
Eyvah! Anahtarımı kaybettim!
Acıma
Ah! Zavallı hayvan çok korkmuş.
Seslenme
Hey! Buraya bakar mısın?
27. Ünlem İşareti
Ünlem cümlelerinin sonunda çoğunlukla ünlem işareti (!) kullanılır.
Örnek
Eyvah!
Ne güzel!
Yaşasın!
Hey, buraya bak!
Ancak ünlem anlamı taşıyan her kelimenin mutlaka tek başına ünlem işaretiyle kullanılması gerekmez. Cümlenin yapısına ve anlamına dikkat edilir.
28. Ünlemlerde Duygu Önemlidir
Bir kelimenin ünlem olup olmadığını anlamak için cümlede hangi duyguyu ifade ettiğine bakabiliriz.
Örnek
Oh! Sonunda sınav bitti.
Burada rahatlama vardır.
Eyvah! Otobüsü kaçırdım.
Burada korku veya endişe vardır.
Bravo! Çok güzel oynadın.
Burada takdir vardır.
29. Edat – Bağlaç – Ünlem Arasındaki Fark
| Tür | Görevi | Örnek |
| Edat | Anlam ilişkisi kurar | senin gibi |
| Bağlaç | Kelime/cümleleri bağlar | Ali ve Ayşe |
| Ünlem | Duygu ve seslenme bildirir | Eyvah! |
Kısaca:
Edat → ilişki kurar.
Bağlaç → bağlar.
Ünlem → duygu/seslenme bildirir.
30. Karışık Örnek
Eyvah! Kalemimi evde unutmuşum ama arkadaşım bana bir kalem verdi. Senin gibi yardımsever bir arkadaşım olduğu için çok mutluyum.
Bu cümlede:
Eyvah → ünlem
ama → bağlaç
gibi → edat
için → edat
31. Edatları Bulalım
Aşağıdaki cümlelerde edatları inceleyelim:
Senin için bir hediye aldım.
için → edat
Kardeşim gibi güzel resim yapmak istiyorum.
gibi → edat
Akşama kadar burada bekleyeceğim.
kadar → edat
Yağmura rağmen dışarı çıktı.
rağmen → edat
32. Bağlaçları Bulalım
Elma ve armut aldık.
ve → bağlaç
Çok çalıştı fakat başarılı olamadı.
fakat → bağlaç
Eve gidelim çünkü hava soğudu.
çünkü → bağlaç
Sinemaya veya parka gidebiliriz.
veya → bağlaç
33. Ünlemleri Bulalım
Yaşasın! Sınavdan yüksek puan aldım.
Yaşasın → ünlem
Aman! Dikkat et!
Aman → ünlem
Bravo! Çok güzel yaptın.
Bravo → ünlem
Eyvah! Otobüs gidiyor.
Eyvah → ünlem
34. En Çok Karıştırılan Noktalar
“İle”
Ali ile Mehmet geldi.
Bağlaç
Kalem ile yazdı.
Edat
“De”
Ben de geleceğim.
Bağlaç
Evde oturuyorum.
Bulunma hâl eki
“Ki”
Biliyorum ki başarılı olacaksın.
Bağlaç
Masadaki kitap benim.
Buradaki “ki” bağlaç değildir.
35. Sınavlarda İşe Yarayacak Taktikler
Edat için:
Kelime başka sözcükler arasında anlam ilişkisi kuruyor mu?
→ Edat olabilir.
Bağlaç için:
Kelime iki kelimeyi veya cümleyi birbirine bağlıyor mu?
→ Bağlaç olabilir.
Ünlem için:
Kelime güçlü bir duygu veya seslenme mi bildiriyor?
→ Ünlem olabilir.
36. Hızlı Hatırlama
GİBİ – İÇİN – KADAR – GÖRE – RAĞMEN – DOLAYI – ÖTÜRÜ – ÜZERE – DOĞRU – BERİ
→ Genellikle edat
VE – AMA – FAKAT – ÇÜNKÜ – VEYA – YA DA – DE – Kİ – İSE
→ Genellikle bağlaç
AH – EYVAH – AMAN – OH – BRAVO – YAŞASIN – HEY
→ ünlem
Kendimizi Test Edelim
1. “Senin gibi çalışkan bir öğrenci görmedim.”
Altı çizili sözcüğün türü nedir?
gibi
A) Bağlaç
B) Edat
C) Ünlem
D) Zamir
Cevap: B
2. “Ali ve Mehmet parka gitti.”
“ve” sözcüğünün görevi nedir?
A) Edat
B) Bağlaç
C) Ünlem
D) Sıfat
Cevap: B
3. “Eyvah! Çantamı evde unuttum.”
“Eyvah” sözcüğü nedir?
A) Edat
B) Bağlaç
C) Ünlem
D) Zamir
Cevap: C
4. “Sınavı kazanmak için çok çalıştı.”
“için” sözcüğü nedir?
A) Bağlaç
B) Edat
C) Ünlem
D) Zamir
Cevap: B
5. “Ben de sizinle geleceğim.”
“de” sözcüğünün görevi nedir?
A) Bağlaç
B) Edat
C) Ünlem
D) Sıfat
Cevap: A
6. “Kitap masada duruyor.”
Buradaki “-da” için hangisi doğrudur?
A) Bağlaçtır.
B) Edattır.
C) Ünlemdir.
D) Bulunma hâl ekidir.
Cevap: D
7. “Yağmura rağmen dışarı çıktı.”
“rağmen” sözcüğü nedir?
A) Edat
B) Bağlaç
C) Ünlem
D) Zamir
Cevap: A
8. “Biliyorum ki başarılı olacaksın.”
“ki” sözcüğü nedir?
A) Sıfat
B) Edat
C) Bağlaç
D) Ünlem
Cevap: C
9. “Ali ile Ayşe birlikte geldi.”
Buradaki “ile” hangi görevde kullanılmıştır?
A) Edat
B) Bağlaç
C) Ünlem
D) Zamir
Cevap: B
Çünkü:
Ali ile Ayşe → Ali ve Ayşe
şeklinde kullanılabilir.
10. “Otobüs ile okula gittim.”
Buradaki “ile” hangi görevde kullanılmıştır?
A) Bağlaç
B) Edat
C) Ünlem
D) Sıfat
Cevap: B
Çünkü araç anlamı vardır.
Konu Özeti
Edat
Kelime ve kelime grupları arasında anlam ilişkisi kurar.
gibi, için, kadar, göre, rağmen, dolayı, üzere…
Bağlaç
Kelime veya cümleleri birbirine bağlar.
ve, ama, fakat, çünkü, veya, ya da, de, ki…
Ünlem
Duygu, heyecan, şaşkınlık, korku, sevinç veya seslenme bildirir.
ah, eyvah, aman, bravo, yaşasın, hey…
En kolay hatırlama yöntemi:
Edat ilişki kurar.
Bağlaç bağlar.
Ünlem duyguyu anlatır.
Bu üç kelime türünü birbirinden ayırırken kelimeyi tek başına değil, cümledeki görevine göre değerlendirmek en önemli noktadır.