İsim Nedir?
Varlıkları, kavramları, duyguları, durumları ve düşünceleri karşılayan kelimelere isim (ad) denir.
Çevremizde gördüğümüz, duyduğumuz veya düşündüğümüz pek çok şeyi isimlerle ifade ederiz.
Örneğin:
kitap, masa, öğretmen, okul, çocuk, ağaç, şehir, sevgi, mutluluk, korku, düşünce
birer isimdir.
Örnek
Çocuk parkta top oynuyor.
Bu cümlede çocuk ve top kelimeleri isimdir.
Çünkü bir varlığın adını karşılamaktadır.
1. İsimleri Nasıl Buluruz?
Bir kelimenin isim olup olmadığını anlamak için cümlede neyi karşıladığına bakarız.
Örnek
Kedi koltuğun üzerinde uyuyor.
“Kedi” kelimesi bir hayvanın adıdır. Bu nedenle isimdir.
Sevgi insanları birbirine yaklaştırır.
“Sevgi” elle tutulamayan bir kavramdır ancak bir duygunun adını karşıladığı için isimdir.
Bu nedenle isimler yalnızca görebildiğimiz varlıkların adlarından oluşmaz.
2. İsimlerin Türleri
İsimler farklı özelliklerine göre sınıflandırılabilir.
- sınıf düzeyinde özellikle şu isim türlerini bilmek önemlidir:
- Varlıklara verilişlerine göre isimler
- Sayılarına göre isimler
- Varlıkların oluşlarına göre isimler
Bu sınıflandırmaları şimdi tek tek inceleyelim.
3. Özel İsim
Tek bir varlığı diğerlerinden ayırmak için kullanılan isimlere özel isim denir.
Özel isimler belirli bir varlığı karşılar.
Örneğin:
- Türkiye
- Gaziantep
- Mehmet
- Ayşe
- Kızılırmak
- Van Gölü
- Türkçe
- Dünya
- Atatürk
özel isimdir.
Örnek
Ahmet, Ankara’ya gitti.
Burada:
Ahmet → özel isim
Ankara → özel isim
olur.
4. Özel İsimlerde Büyük Harf
Özel isimlerin ilk harfi büyük yazılır.
Doğru:
Türkiye
Gaziantep
Ayşe
Türkçe
Yanlış:
türkiye
gaziantep
ayşe
türkçe
Özel isimlerin yazımı, Türkçedeki büyük harf kullanımının önemli konularından biridir.
5. Cins İsim
Aynı türden varlıkların genel adlarına cins isim denir.
Örneğin:
şehir, ülke, insan, çocuk, kuş, masa, kalem, kitap, ağaç
birer cins isimdir.
“Şehir” kelimesi belirli bir şehrin değil, şehirlerin genel adıdır.
Örnek
Çocuk bahçede oynuyor.
Buradaki “çocuk” belirli bir kişinin özel adı olmadığı için cins isimdir.
6. Özel İsim ve Cins İsim Arasındaki Fark
Bu ayrımı öğrenmek çok önemlidir.
| Özel İsim | Cins İsim |
| Ahmet | çocuk |
| Gaziantep | şehir |
| Türkiye | ülke |
| Van Gölü | göl |
| Fırat Nehri | nehir |
| Türkçe | dil |
Kolay yöntem
Tek bir varlığı özel olarak karşılıyorsa → Özel isim
Aynı türden varlıkların genel adını karşılıyorsa → Cins isim
7. Somut İsim
Beş duyu organımızdan en az biriyle algılayabildiğimiz varlıkların adlarına somut isim denir.
Beş duyu organımız:
- Görme
- İşitme
- Koklama
- Tatma
- Dokunma
Somut isimlere örnekler
masa, kitap, elma, kedi, çiçek, ses, koku, şeker
Örneğin:
Masanın üzerinde elma var.
“Elma”yı görebilir ve tadabiliriz. Bu nedenle somut isimdir.
8. Soyut İsim
Beş duyu organımızla algılayamadığımız; duygu, düşünce veya kavramların adlarına soyut isim denir.
Örneğin:
- Sevgi
- Mutluluk
- Korku
- Özlem
- Özgürlük
- Dostluk
- Adalet
- Hayal
- Başarı
soyut isimdir.
Örnek
Dostluk insan hayatında önemli bir yere sahiptir.
“Dostluk” kavramını gözümüzle göremeyiz veya elimizle tutamayız. Bu nedenle soyut isimdir.
9. Somut ve Soyut İsimleri Ayıralım
| Somut İsim | Soyut İsim |
| masa | sevgi |
| kitap | mutluluk |
| çiçek | korku |
| kalem | özlem |
| kuş | dostluk |
| su | adalet |
Küçük ipucu
Kendimize:
“Bunu beş duyu organımdan biriyle algılayabilir miyim?”
diye sorabiliriz.
Cevap evet ise somut, hayır ise soyut isim olma ihtimali yüksektir.
10. Tekil İsim
Aynı türden tek bir varlığı karşılayan isimlere tekil isim denir.
Örneğin:
- kitap
- öğrenci
- kalem
- ağaç
- kuş
- ev
Örnek
Masanın üzerinde bir kitap var.
Burada tek bir kitaptan söz edildiği için “kitap” tekil isimdir.
11. Çoğul İsim
Aynı türden birden fazla varlığı karşılayan isimlere çoğul isim denir.
Türkçede isimler genellikle -ler / -lar ekleriyle çoğul hâle getirilir.
Örnekler
kitap → kitaplar
çocuk → çocuklar
ağaç → ağaçlar
kuş → kuşlar
ev → evler
Örnek
Bahçedeki ağaçlar büyümüş.
Burada birden fazla ağaçtan söz edilmektedir.
12. Topluluk İsmi
Yapısında çoğul eki bulunmadığı hâlde birden fazla varlığı karşılayan isimlere topluluk ismi denir.
Örneğin:
- Ordu
- Sürü
- Takım
- Aile
- Millet
- Bölük
- Sınıf
Örnek
Sürü hızla ilerledi.
“Sürü” kelimesi tek bir kelime olmasına rağmen birden fazla hayvanı karşılayabilir.
Bu nedenle topluluk ismidir.
13. Tekil, Çoğul ve Topluluk İsimlerini Karşılaştıralım
| Tür | Örnek |
| Tekil isim | öğrenci |
| Çoğul isim | öğrenciler |
| Topluluk ismi | sınıf |
Öğrenci → Bir kişi
Öğrenciler → Birden fazla kişi
Sınıf → Bir grup öğrenciyi ifade edebilir.
14. İsimlerde Yapı
İsimler yapı bakımından da incelenebilir.
Bunlar:
- Basit isim
- Türemiş isim
- Birleşik isim
şeklinde ele alınır.
15. Basit İsim
Yapım eki almamış isimlere basit isim denir.
Örneğin:
- kitap
- masa
- taş
- kalem
- ev
- yol
Bu kelimeler yapım eki almamıştır.
Önemli
Basit isimler çekim eki alabilir.
Örneğin:
evlerimizden
kelimesinin kökü evdir.
“Ev” kelimesi yapım eki almamıştır. Bu nedenle basit isimdir.
16. Türemiş İsim
Bir isim veya fiil köküne yapım eki getirilerek oluşturulan yeni isimlere türemiş isim denir.
Örnek
göz + lük = gözlük
“Gözlük” kelimesi “göz” kelimesinden türemiştir.
Başka örnekler:
kitap + çı = kitapçı
su + luk = suluk
tuz + luk = tuzluk
baş + lık = başlık
Bu kelimelerde yapım eki kullanılarak yeni anlamda kelimeler oluşturulmuştur.
17. Birleşik İsim
Birden fazla kelimenin birleşmesiyle oluşan isimlere birleşik isim denir.
Örneğin:
- Başkent
- Hanımeli
- Gecekondu
- Ayakkabı
- Bilgisayar
- Kahvaltı
Bu kelimeler birden fazla kelimenin birleşmesiyle oluşmuştur.
Örnek
ayak + kabı → ayakkabı
Birleşme sonucunda yeni bir kelime ortaya çıkmıştır.
18. İsim Tamlamaları
İsimlerin başka isimlerle anlam ilişkisi kurmasıyla isim tamlamaları oluşabilir.
Örneğin:
okulun bahçesi
evin kapısı
kitabın kapağı
Bu tür yapılarda iki isim arasında anlam ilişkisi vardır.
- sınıf düzeyinde isim tamlamalarını tanımak, ilerleyen Türkçe konularını öğrenmeyi kolaylaştırır.
19. İsimleri Cümle İçinde Bulalım
Cümle:
Ali, yeni kitabını çantasına koydu.
Bu cümlede isimler:
- Ali
- kitap
- çanta
kelimeleridir.
Ek almış olmaları onların isim olmasını değiştirmez.
kitabını → kitap
çantasına → çanta
20. İsim mi, Fiil mi?
Bazı kelimelerin isim mi fiil mi olduğunu anlamak için cümledeki görevlerine dikkat etmeliyiz.
Örnek
Gül bahçede açmış.
Burada “gül” bir çiçeğin adıdır.
İsimdir.
Bu şakaya gül.
Burada “gül” bir hareket bildirmektedir.
Fiildir.
Aynı kelime farklı cümlelerde farklı görevlerde kullanılabilir.
21. İsimleri Bulma Yöntemi
Bir cümlede isimleri bulmak için:
1. Varlık veya kavram adlarını ara.
2. “Bu kelime bir şeyin adı mı?” diye sor.
3. Özel isimleri belirle.
4. Soyut kavramları unutma.
Örnek
Zeynep, kitaplarını masanın üzerine bıraktı.
İsimler:
Zeynep – kitap – masa
22. Özel İsimlerde Kesme İşareti
Özel isimlere gelen bazı çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır.
Örnek
Ankara’ya
Mehmet’in
Türkiye’de
Atatürk’ü
Burada özel isim ile ek arasında kesme işareti kullanılmıştır.
Dikkat
Her kelimeye gelen ek kesme işaretiyle ayrılmaz. Öncelikle kelimenin özel isim olup olmadığına bakmalıyız.
23. İsimlerde Sık Yapılan Hatalar
Hata 1: Sadece görülebilen kelimeleri isim sanmak
“Sevgi” görülemez ama bir duygunun adıdır.
Sevgi → soyut isim
Hata 2: Özel isim ile cins ismi karıştırmak
Ankara → özel isim
şehir → cins isim
Hata 3: Çoğul isim ile topluluk ismini karıştırmak
çocuklar → çoğul isim
sürü → topluluk ismi
Hata 4: Yapım eki ile çekim ekini karıştırmak
kitap + lar → kitaplar
“-lar” çoğul ekidir; yeni bir kelime oluşturmaz.
kitap + çı → kitapçı
“-çı” yapım ekidir ve yeni bir kelime oluşturur.
24. Karışık Örnek
Aşağıdaki kelimeleri inceleyelim:
Ankara – ağaç – sevgi – öğrenciler – sürü – gözlük
| Kelime | Türü |
| Ankara | Özel isim |
| ağaç | Cins, somut, tekil isim |
| sevgi | Cins, soyut, tekil isim |
| öğrenciler | Cins, somut, çoğul isim |
| sürü | Cins, somut, topluluk ismi |
| gözlük | Cins, somut, tekil, türemiş isim |
Bir isim aynı anda birden fazla özellik taşıyabilir.
Örneğin öğrenciler hem cins isim hem somut isim hem de çoğul isimdir.
25. Günlük Hayattan İsim Örnekleri
Çevremize baktığımızda birçok isim görebiliriz.
Okul:
öğretmen, öğrenci, sıra, tahta, kitap, kalem, çanta
Ev:
masa, sandalye, koltuk, televizyon, mutfak
Doğa:
ağaç, çiçek, kuş, dağ, nehir
Duygular:
sevgi, mutluluk, korku, heyecan, özlem
Yer adları:
Türkiye, Gaziantep, Ankara, İstanbul
Bütün bu kelimeler varlık veya kavramların adlarını karşıladığı için isimdir.
26. İsimler Konu Özeti
İsimler, varlıkların ve kavramların adlarını karşılayan kelimelerdir.
Varlıklara verilişine göre:
Özel isim: Türkiye, Ahmet, Gaziantep
Cins isim: ülke, insan, şehir
Algılanışına göre:
Somut isim: kitap, masa, su
Soyut isim: sevgi, mutluluk, korku
Sayılarına göre:
Tekil isim: kitap
Çoğul isim: kitaplar
Topluluk ismi: sınıf
Yapılarına göre:
Basit isim: taş
Türemiş isim: taşlık
Birleşik isim: ayakkabı
Kendimizi Test Edelim
1. Aşağıdakilerden hangisi özel isimdir?
A) şehir
B) öğretmen
C) Gaziantep
D) ülke
Cevap: C
2. Aşağıdakilerden hangisi soyut isimdir?
A) masa
B) kitap
C) sevgi
D) kalem
Cevap: C
3. “Çocuklar bahçede oynuyor.” cümlesindeki “çocuklar” kelimesinin türü nedir?
A) Tekil isim
B) Çoğul isim
C) Topluluk ismi
D) Özel isim
Cevap: B
4. Aşağıdakilerden hangisi topluluk ismidir?
A) kuşlar
B) çocuklar
C) sürü
D) kitap
Cevap: C
5. Aşağıdakilerden hangisi türemiş isimdir?
A) ev
B) kitap
C) gözlük
D) taş
Cevap: C
6. Aşağıdakilerden hangisi somut isimdir?
A) mutluluk
B) korku
C) sevgi
D) çiçek
Cevap: D
7. “Türkiye’nin başkenti Ankara’dır.” cümlesinde kaç tane özel isim vardır?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
Cevap: B
Türkiye ve Ankara özel isimdir.
8. Aşağıdakilerden hangisi cins isimdir?
A) Mehmet
B) Türkiye
C) Fırat
D) nehir
Cevap: D
Unutma!
Bir kelimenin isim olup olmadığını anlamak için öncelikle:
“Bu kelime bir varlığın, kavramın veya duygunun adını karşılıyor mu?”
diye sor.
Sonra ismin özelliklerini belirle:
Özel mi, cins mi?
Somut mu, soyut mu?
Tekil mi, çoğul mu, topluluk mu?
Basit mi, türemiş mi, birleşik mi?
Bu ayrımları öğrendiğinde isimler konusunun büyük bölümünü kolayca çözebilirsin.
İsmi bul, türünü belirle, cümledeki görevini doğru yorumla!