Söz sanatları, anlatımı daha güzel, etkili, canlı ve dikkat çekici hâle getirmek için kullanılan anlatım yollarıdır. Bir düşünceyi yalnızca doğrudan anlatmak yerine benzetmelerden, insan dışındaki varlıklara insan özellikleri vermekten veya bir durumu olduğundan daha büyük göstermeden yararlanabiliriz.
- sınıf Türkçe dersinde söz sanatlarını öğrenirken öncelikle benzetme, kişileştirme ve abartma gibi temel söz sanatlarını tanımak ve cümle içerisinde doğru şekilde ayırt etmek önemlidir.
Söz Sanatları Nedir?
Duygu, düşünce veya olayları daha etkili anlatmak için kullanılan özel anlatım biçimlerine söz sanatları denir.
Örneğin:
Çocuk aslan gibi cesurdu.
Burada çocuğun cesareti, aslanın cesaretine benzetilmiştir. Böylece çocuğun ne kadar cesur olduğu daha etkili anlatılmıştır.
Başka bir örnek:
Güneş bize gülümsüyordu.
Güneşin gerçekten gülümsemesi mümkün değildir. Gülümsemek insana ait bir özelliktir. Bu özellik güneşe verildiği için burada kişileştirme yapılmıştır.
1. Benzetme
Bir varlığın veya durumun, aralarındaki ortak özellik nedeniyle başka bir varlığa benzetilmesine benzetme denir.
Benzetme, anlatımı daha güçlü ve anlaşılır hâle getirir.
Örnek
Kardeşim kelebek gibi hafifti.
Burada kardeşin hafifliği kelebeğe benzetilmiştir.
Başka örnekler:
Çocuk arı gibi çalışkandı.
Bulutlar pamuk gibi yumuşaktı.
Annemin elleri pamuk kadar yumuşaktı.
Bu cümlelerde bir varlık başka bir varlığa benzetilmiştir.
Benzetmede Kullanılan Bazı Kelimeler
Benzetmelerde sıklıkla:
- gibi
- kadar
- sanki
- adeta
gibi ifadeler kullanılabilir.
Örnek
Kar taneleri pamuk gibi yere düşüyordu.
Burada kar taneleri pamuğa benzetilmiştir.
Dikkat!
Bir cümlede “gibi” kelimesinin bulunması her zaman benzetme olduğu anlamına gelmez.
Önemli olan cümlenin anlamıdır.
2. Benzetmenin Temel Unsurları
Benzetmede genellikle dört temel unsurdan söz edilir:
Benzeyen
Kendisine benzetme yapılan varlıktır.
Kendisine benzetilen
Özelliği örnek alınan varlıktır.
Benzetme yönü
İki varlık arasındaki ortak özelliktir.
Benzetme edatı
Benzetmeyi sağlayan gibi, kadar, sanki gibi kelimelerdir.
Örnek
Ali aslan gibi cesurdu.
- Benzeyen → Ali
- Kendisine benzetilen → Aslan
- Benzetme yönü → Cesurluk
- Benzetme edatı → Gibi
- sınıfta bu unsurları öğrenirken en önemli nokta, hangi varlığın hangisine benzetildiğini fark etmektir.
3. Kişileştirme
İnsan dışındaki varlıklara insanlara ait özellikler verilmesine kişileştirme denir.
İnsanlar:
- güler,
- ağlar,
- üzülür,
- sevinir,
- düşünür,
- konuşur,
- özler,
- küser.
Bu özelliklerden biri insan dışındaki bir varlığa verildiğinde kişileştirme yapılmış olur.
Örnek
Çiçekler bize gülümsedi.
Çiçeklerin gerçekten gülümsemesi mümkün değildir.
Gülümsemek → insana ait özellik
Bu nedenle cümlede kişileştirme vardır.
4. Kişileştirme Örnekleri
Örnek 1
Güneş bugün bize göz kırptı.
Göz kırpmak insana ait bir davranıştır.
→ Kişileştirme
Örnek 2
Ağaçlar rüzgârla dans etti.
Dans etmek insana ait bir davranıştır.
→ Kişileştirme
Örnek 3
Bulutlar gökyüzünde ağlıyordu.
Bulutların ağlaması mümkün değildir.
→ Kişileştirme
Örnek 4
Rüzgâr kulağıma bir şeyler fısıldadı.
Fısıldamak insana ait bir özelliktir.
→ Kişileştirme
5. Kişileştirmeyi Nasıl Buluruz?
Bir cümlede insan olmayan bir varlık varsa kendimize şu soruyu sorabiliriz:
“Bu varlık insan gibi bir davranışta bulunuyor mu?”
Cevap evetse kişileştirme olabilir.
Örnek
Dağlar bizi izliyordu.
Dağların insan gibi izlemesi mümkün değildir.
→ Kişileştirme
Fakat:
Dağlar çok yüksekti.
Burada dağa insan özelliği verilmemiştir.
→ Kişileştirme yoktur.
6. Abartma
Bir olayın, durumun veya özelliğin gerçekte olduğundan çok daha büyük ya da çok daha fazla gösterilmesine abartma denir.
Abartmanın amacı anlatımı daha etkili hâle getirmektir.
Örnek
Sana bunu bin kere söyledim.
Bir kişinin aynı şeyi gerçekten bin kere söylemiş olması şart değildir. Söylemenin çok fazla olduğu anlatılmak istenmiştir.
→ Abartma
7. Abartma Örnekleri
Dünyalar kadar ödevim var.
→ Ödevlerin çok fazla olduğu abartılarak anlatılmıştır.
Ağlamaktan gözyaşlarım sel oldu.
→ Çok ağladığı abartılı biçimde anlatılmıştır.
Çantam tonlarca ağırdı.
→ Çantanın çok ağır olduğu abartılmıştır.
Seni beklerken yıllar geçti.
→ Çok uzun süre beklendiği abartılarak anlatılmıştır.
O kadar acıktım ki bir fili bile yiyebilirim.
→ Açlığın çok fazla olduğu abartılmıştır.
8. Abartmayı Nasıl Buluruz?
Kendimize şu soruyu sorabiliriz:
“Bu olay gerçekten söylendiği kadar büyük veya fazla olabilir mi?”
Eğer gerçek durumdan çok daha büyük veya fazla anlatılmışsa abartma vardır.
Örnek
Dünyanın en ağır çantasını taşıyorum.
Gerçekten dünyanın en ağır çantası olması gerekmeyebilir. Çantanın çok ağır olduğu abartılı biçimde anlatılmıştır.
→ Abartma
9. Benzetme ve Kişileştirme Arasındaki Fark
Bu iki söz sanatı birbirine karıştırılabilir.
Benzetme
Ali aslan gibi cesurdu.
Ali, aslana benzetilmiştir.
→ Benzetme
Kişileştirme
Güneş bize gülümsedi.
Güneşe insan özelliği verilmiştir.
→ Kişileştirme
Kısaca
Bir varlık başka bir varlığa benzetiliyorsa → Benzetme
İnsan dışındaki bir varlığa insan özelliği veriliyorsa → Kişileştirme
10. Benzetme ve Abartma Arasındaki Fark
Benzetme
Çocuk tavşan gibi hızlı koşuyordu.
Çocuğun hızı tavşana benzetilmiştir.
→ Benzetme
Abartma
Çocuk o kadar hızlı koştu ki rüzgârı bile geçti.
Çocuğun çok hızlı koştuğu gerçek dışı biçimde büyütülmüştür.
→ Abartma
11. Kişileştirme ve Abartmayı Karıştırmayalım
Kişileştirme
Güneş bize gülümsedi.
Güneşe insan özelliği verilmiştir.
→ Kişileştirme
Abartma
Güneş dünyayı yakacak kadar sıcaktı.
Durum olduğundan çok daha büyük gösteriliyorsa:
→ Abartma
12. Bir Cümlede Birden Fazla Söz Sanatı Olabilir
Bazı cümlelerde birden fazla söz sanatı bulunabilir.
Örneğin:
Aslan gibi güçlü çocuk, dünyayı yerinden oynatacak kadar çalışıyordu.
Burada:
Aslan gibi güçlü → Benzetme
Dünyayı yerinden oynatacak kadar → Abartma
Bu nedenle bir cümlede yalnızca tek bir söz sanatı bulunmak zorunda değildir.
13. Şiirlerde Söz Sanatları
Söz sanatları özellikle şiirlerde anlatımı daha güzel ve etkileyici hâle getirir.
Örnek
Güneş gülümsedi dağların ardından,
Rüzgâr şarkı söyledi dallarda.
Bulutlar ağladı sessizce,
Çiçekler uyandı baharla.
Bu dizelerde:
Güneş gülümsedi → Kişileştirme
Rüzgâr şarkı söyledi → Kişileştirme
Bulutlar ağladı → Kişileştirme
ifadeleri kullanılmıştır.
Şair, doğadaki varlıklara insan özellikleri vererek anlatımı daha canlı hâle getirmiştir.
14. Günlük Hayatta Söz Sanatları
Söz sanatlarını yalnızca ders kitaplarında veya şiirlerde görmeyiz. Günlük konuşmalarımızda da sık sık kullanırız.
Örnek
Sana milyon kere söyledim!
→ Abartma
Aslan gibi çocuk.
→ Benzetme
Güneş bugün yüzünü gösterdi.
→ Kişileştirme
Bu nedenle söz sanatları günlük dilimizin de önemli bir parçasıdır.
15. Söz Sanatlarını Bulma Yöntemi
Bir cümlede söz sanatını bulmak için şu adımları uygulayabilirsin:
1. Bir varlık başka bir varlığa benzetilmiş mi?
Evet → Benzetme
2. İnsan dışındaki bir varlığa insan özelliği verilmiş mi?
Evet → Kişileştirme
3. Bir olay veya durum olduğundan çok daha büyük gösterilmiş mi?
Evet → Abartma
Bu üç soruyu doğru cevaplayabilirsen 5. sınıf düzeyindeki söz sanatı sorularının büyük bölümünü kolaylıkla çözebilirsin.
16. Örneklerle Söz Sanatlarını Bulalım
Örnek 1
Çocuk kuş gibi hafifti.
Çocuk kuşa benzetilmiştir.
→ Benzetme
Örnek 2
Ağaçlar bize el sallıyordu.
Ağaçlara insan davranışı verilmiştir.
→ Kişileştirme
Örnek 3
Sana bunu bin defa söyledim.
Söyleme sayısı olduğundan çok fazla gösterilmiştir.
→ Abartma
Örnek 4
Bulutlar gökyüzünde ağlıyordu.
Bulutlara insan özelliği verilmiştir.
→ Kişileştirme
Örnek 5
Annemin elleri pamuk gibi yumuşaktı.
Eller pamuğa benzetilmiştir.
→ Benzetme
Örnek 6
O kadar yoruldum ki ayakta uyuyabilirim.
Yorgunluk olduğundan çok daha fazla gösterilmiştir.
→ Abartma
17. Söz Sanatları Özet Tablosu
| Söz Sanatı | Nasıl Anlarız? | Örnek |
| Benzetme | Bir varlık başka bir varlığa benzetilir. | Çocuk aslan gibi güçlüydü. |
| Kişileştirme | İnsan dışındaki varlığa insan özelliği verilir. | Güneş gülümsedi. |
| Abartma | Bir durum olduğundan çok daha büyük veya fazla gösterilir. | Sana bin kere söyledim. |
18. Kendimizi Test Edelim
1. “Ali aslan gibi cesurdu.”
Bu cümlede hangi söz sanatı vardır?
A) Abartma
B) Kişileştirme
C) Benzetme
D) Karşılaştırma
Cevap: C
2. “Ağaçlar rüzgârla dans ediyordu.”
A) Benzetme
B) Kişileştirme
C) Abartma
D) Karşılaştırma
Cevap: B
3. “Sana bunu bin kere söyledim.”
A) Benzetme
B) Kişileştirme
C) Abartma
D) Karşılaştırma
Cevap: C
4. “Bulutlar pamuk gibi bembeyazdı.”
A) Benzetme
B) Kişileştirme
C) Abartma
D) Karşıtlık
Cevap: A
5. “Rüzgâr kulağıma bir şeyler fısıldadı.”
A) Abartma
B) Benzetme
C) Kişileştirme
D) Karşılaştırma
Cevap: C
6. “O kadar acıktım ki bir fili yiyebilirim.”
A) Kişileştirme
B) Benzetme
C) Abartma
D) Karşıtlık
Cevap: C
7. “Kardeşim kelebek gibi hızlı koşuyordu.”
A) Kişileştirme
B) Benzetme
C) Abartma
D) Konuşturma
Cevap: B
8. “Güneş sabah bize gülümsedi.”
A) Benzetme
B) Abartma
C) Kişileştirme
D) Karşılaştırma
Cevap: C
19. Sınav İçin Altın Bilgiler
Söz sanatlarını hatırlamak için şu kısa yöntemi kullanabilirsin:
BENZETME
Bir şeyi başka bir şeye benzet.
Çocuk aslan gibi cesurdu.
KİŞİLEŞTİRME
İnsan olmayan varlığa insan özelliği ver.
Güneş gülümsedi.
ABARTMA
Bir durumu olduğundan çok daha büyük göster.
Sana milyon kere söyledim.
Kısacası:
Benzetme → Benzerlik
Kişileştirme → İnsan özelliği
Abartma → Gerçekten çok daha fazla/büyük gösterme
Bu üç söz sanatını birbirinden ayırmayı öğrendiğinde 5. sınıf Türkçe söz sanatları konusunun temelini öğrenmiş olursun.