Söz sanatları, anlatımı daha etkili, canlı, güzel ve dikkat çekici hâle getirmek için kullanılan anlatım yollarıdır. Yazar veya şair, düşüncesini doğrudan söylemek yerine bazen benzetmelerden, kişileştirmelerden, abartmalardan ya da karşıtlıklardan yararlanır.
Söz sanatlarını öğrenirken en önemli nokta, cümlede anlatılmak istenen anlamı fark etmektir. Özellikle sınavlarda yalnızca sanatın adını bilmek değil, verilen cümlede hangi söz sanatının kullanıldığını ayırt edebilmek önemlidir.
Söz Sanatları Nedir?
Bir duygu, düşünce veya durumu daha etkili anlatmak amacıyla kullanılan özel anlatım biçimlerine söz sanatları denir.
Örneğin:
Çocuk aslan gibi cesurdu.
Burada çocuğun cesaretini daha etkili anlatmak için çocuk aslana benzetilmiştir.
Başka bir örnek:
Güneş bize gülümsüyordu.
Güneşin gerçekten gülümsemesi mümkün değildir. İnsanlara ait bir özellik güneşe verildiği için burada kişileştirme yapılmıştır.
1. Benzetme (Teşbih)
Aralarında ortak bir özellik bulunan iki varlıktan birinin diğerine benzetilmesine benzetme denir.
Benzetmede amaç, anlatılmak istenen varlığın bir özelliğini daha etkili biçimde ortaya koymaktır.
Örnek
Çocuk aslan gibi cesurdu.
Çocuğun cesareti ile aslanın cesareti arasında benzerlik kurulmuştur.
Benzeyen: Çocuk
Kendisine benzetilen: Aslan
Benzetme yönü: Cesurluk
Benzetme edatı: Gibi
Benzetmenin Temel Unsurları
Benzetmede dört temel unsur bulunabilir:
- Benzeyen
- Kendisine benzetilen
- Benzetme yönü
- Benzetme edatı
Örnek
Ayşe gül gibi güzeldi.
- Benzeyen → Ayşe
- Kendisine benzetilen → gül
- Benzetme yönü → güzellik
- Benzetme edatı → gibi
Ancak her benzetmede dört unsurun da açıkça bulunması şart değildir.
2. Benzetmeyi Nasıl Buluruz?
Cümlede:
gibi, kadar, sanki, adeta
gibi ifadeler varsa benzetme yapılmış olabilir.
Örnekler
Pamuk gibi yumuşak bir bulut.
Çocuk kuş gibi hafifti.
Sanki bir kartal gibi gökyüzünde süzülüyordu.
Dikkat!
Cümlede “gibi” kelimesinin bulunması tek başına benzetme olduğunu garanti etmez. Cümlenin anlamına bakmak gerekir.
3. Kişileştirme (Teşhis)
İnsan dışındaki varlıklara insanlara özgü özellikler verilmesine kişileştirme denir.
İnsanlar:
- güler,
- ağlar,
- düşünür,
- üzülür,
- konuşur,
- küser,
- özler,
- sevinir.
Bu özelliklerden biri insan dışındaki bir varlığa veriliyorsa kişileştirme yapılmıştır.
Örnek
Çiçekler bize gülümsüyordu.
Çiçeklerin gülümsemesi mümkün değildir.
Gülümsemek → insana ait özellik
Bu nedenle:
→ Kişileştirme
4. Kişileştirme Örnekleri
Güneş bugün bize göz kırptı.
Göz kırpmak insana özgüdür.
Rüzgâr kulağıma bir şeyler fısıldadı.
Fısıldamak insana özgüdür.
Ağaçlar baharın gelişine sevindi.
Sevinmek insana özgüdür.
Dağlar yıllardır bizi izliyordu.
İzlemek insana özgüdür.
5. Konuşturma (İntak)
İnsan dışındaki varlıkların konuşturulmasına konuşturma denir.
Örnek
Kedi, fareye:
“Benden kaçamazsın!” dedi.
Kedi konuşamayacağı hâlde konuşturulmuştur.
→ Konuşturma
6. Kişileştirme ile Konuşturma Arasındaki İlişki
Bu konu sınavlarda çok önemlidir.
Konuşturma yapılabilmesi için önce kişileştirme yapılması gerekir.
Çünkü bir hayvanın, bitkinin veya cansız varlığın konuşabilmesi için ona insan özelliği verilmesi gerekir.
Örnek
Ağaçlar üzüntüyle başlarını eğdi.
Ağaçlara insana ait bir özellik verilmiştir.
→ Kişileştirme
Ancak:
Ağaç, “Bugün çok susadım.” dedi.
Ağaç konuşturulduğu için:
→ Kişileştirme + konuşturma
Kısaca:
İnsan özelliği verilmiş → Kişileştirme
Konuşmuş → Konuşturma da vardır
7. Abartma (Mübalağa)
Bir durumun veya olayın gerçekte olduğundan çok daha büyük ya da çok daha küçük gösterilmesine abartma denir.
Amaç anlatımı daha etkili hâle getirmektir.
Örnek
Seni beklerken yüzyıl geçti.
Gerçekte yüz yıl geçmemiştir.
→ Abartma
8. Abartma Örnekleri
Dünyalar kadar işim var.
O haberi duyunca dünyalar benim oldu.
Çantayı taşımaktan kolum koptu.
Sana bunu bin kere söyledim.
Sınıfta iğne atsan yere düşmezdi.
Bu ifadelerde gerçek durum olduğundan çok daha büyük gösterilmiştir.
9. Abartmayı Bulma Yöntemi
Kendimize şu soruyu sorabiliriz:
“Bu olay gerçekten bu şekilde gerçekleşebilir mi?”
Cevap hayırsa ve olay özellikle çok büyük veya çok küçük gösteriliyorsa abartma olabilir.
Örnek
Çocuk dağ gibi bir yük taşıdı.
Burada iki yorum yapılabilir. Eğer amaç yükün çok ağır olduğunu anlatmaksa benzetme vardır.
Seni beklerken bin yıl geçti.
Gerçekte bin yıl geçmesi mümkün olmadığı için abartma vardır.
10. Karşıtlık (Tezat)
Birbirine karşıt olan düşünce, duygu veya kavramların aynı anlatım içinde birlikte kullanılmasına karşıtlık (tezat) denir.
Örnek
Gülerken ağladı.
“Gülmek” ve “ağlamak” karşıt durumlardır.
→ Karşıtlık
11. Karşıtlık Örnekleri
Gece gündüz çalıştı.
İyiyle kötünün mücadelesi başladı.
Dışarıda soğuk, içinde sıcak bir dünya vardı.
Küçük bedeni, büyük hayalleri vardı.
Karşıt anlam veya birbirine zıt durumlar özellikle birlikte kullanılmıştır.
12. Söz Sanatlarını Karşılaştırma
| Söz sanatı | Temel özellik |
| Benzetme | Bir varlık başka bir varlığa benzetilir. |
| Kişileştirme | İnsan dışındaki varlığa insan özelliği verilir. |
| Konuşturma | İnsan dışındaki varlık konuşturulur. |
| Abartma | Bir durum olduğundan çok büyük/küçük gösterilir. |
| Karşıtlık | Zıt durum veya kavramlar birlikte kullanılır. |
13. Benzetme ve Kişileştirme Farkı
Bu iki söz sanatı çok karıştırılabilir.
Benzetme
Çocuk aslan gibi cesurdu.
Çocuk aslana benzetilmiştir.
→ Benzetme
Kişileştirme
Güneş bize gülümsedi.
Güneşe insan özelliği verilmiştir.
→ Kişileştirme
Kısaca:
Bir şeyi başka bir şeye benzetiyorsan → Benzetme
İnsan olmayan bir şeye insan özelliği veriyorsan → Kişileştirme
14. Kişileştirme ve Konuşturma Farkı
Kişileştirme
Çiçekler bize gülümsedi.
Çiçeklere insan özelliği verilmiştir.
Konuşturma
Çiçek, “Beni sulamayı unutma.” dedi.
Çiçek konuşmuştur.
Bu nedenle konuşturma, kişileştirmenin daha ileri bir biçimi olarak düşünülebilir.
15. Benzetme ve Abartma Farkı
Benzetme
Çocuk aslan gibi güçlüydü.
Bir varlık başka bir varlığa benzetiliyor.
Abartma
Çocuk dünyayı yerinden oynatacak kadar güçlüydü.
Gerçek durum olduğundan çok daha büyük gösteriliyor.
16. Abartma ve Benzetme Birlikte Kullanılabilir
Bir cümlede birden fazla söz sanatı bulunabilir.
Örnek
Dağlar kadar derdim var.
Burada “dert” miktarı dağlara benzetilmiştir.
→ Benzetme
Aynı zamanda derdin miktarı gerçekte olduğundan çok daha fazla gösterildiği için:
→ Abartma
Bu nedenle bir cümlede birden fazla söz sanatının bulunabileceğini unutmamalıyız.
17. Söz Sanatlarını Bulma Yöntemi
Bir cümleyle karşılaştığında şu sırayı izleyebilirsin:
1. Bir varlık başka bir varlığa benzetilmiş mi?
→ Benzetme
2. İnsan dışındaki bir varlığa insan özelliği verilmiş mi?
→ Kişileştirme
3. İnsan dışındaki bir varlık konuşuyor mu?
→ Konuşturma
4. Olay olduğundan çok daha büyük veya küçük mü gösterilmiş?
→ Abartma
5. Zıt kavramlar bir arada mı?
→ Karşıtlık
18. Örneklerle Söz Sanatlarını Bulalım
Örnek 1
Çocuk ceylan gibi hızlı koşuyordu.
Benzetme
Çocuk, ceylana benzetilmiştir.
Örnek 2
Rüzgâr, gece boyunca pencereme şarkı söyledi.
Kişileştirme
Rüzgâra insana ait bir özellik verilmiştir.
Örnek 3
Kedi, “Bugün çok yoruldum.” dedi.
Konuşturma
Kedi insan gibi konuşmuştur.
Örnek 4
Seni beklerken bin yıl geçti.
Abartma
Gerçekte bin yıl geçmemiştir.
Örnek 5
Gecenin karanlığında içimde bir ışık vardı.
Karanlık ve ışık birbirine karşıt kavramlardır.
→ Karşıtlık
19. Şiirlerde Söz Sanatları
Söz sanatları özellikle şiirlerde anlatımı güçlendirmek için kullanılır.
Örnek
Güneş gülümsedi dağların ardından,
Rüzgâr fısıldadı kulağıma.
Yollar bana seni sordu,
Geceler uzadı sensiz.
Bu bölümde:
Güneş gülümsedi → kişileştirme
Rüzgâr fısıldadı → kişileştirme
Yollar sordu → kişileştirme
Geceler uzadı → bağlama göre abartılı anlatım
gibi söz sanatları görülebilir.
20. Günlük Hayatta Söz Sanatları
Söz sanatlarını sadece şiirlerde görmeyiz. Günlük konuşmalarımızda da sık sık kullanırız.
Seni milyon kere çağırdım!
→ Abartma
Aslan gibi çocuk.
→ Benzetme
Güneş bugün yüzünü gösterdi.
→ Kişileştirme
Gece gündüz çalışıyor.
→ Karşıtlık
Bu nedenle söz sanatları günlük dilimizin de önemli bir parçasıdır.
21. Söz Sanatlarında Dikkat Edilmesi Gereken Nokta
Bir kelimeye bakarak söz sanatını belirlemek doğru değildir.
Örneğin “gibi” kelimesi varsa hemen “benzetme” dememeliyiz.
Örnek
Senin gibi çalışmak istiyorum.
Burada benzerlik anlamı vardır.
Ancak söz sanatının belirlenmesinde cümledeki anlam ilişkisine bakmak gerekir.
Aynı şekilde:
“Güneş doğdu.”
cümlesinde herhangi bir kişileştirme yoktur.
Fakat:
“Güneş bize gülümsedi.”
cümlesinde kişileştirme vardır.
22. Sınavlarda Çok Sorulan Ayrımlar
“Aslan gibi çocuk.”
→ Benzetme
“Aslan, arkadaşına seslendi.”
Eğer aslan gerçekten konuşuyorsa ve metin hayvanı insan gibi konuşturuyorsa:
→ Konuşturma
“Güneş bize göz kırptı.”
→ Kişileştirme
“Sana milyon kez söyledim.”
→ Abartma
“Gülerek ağladı.”
→ Karşıtlık
23. Mini Uygulama
Aşağıdaki cümlelerde kullanılan söz sanatlarını bulalım.
A)
Ay, gece boyunca bizi izledi.
Kişileştirme
B)
O kadar acıktım ki bir fili yiyebilirim.
Abartma
C)
Çocuk tavşan gibi hızlı koştu.
Benzetme
D)
Kedi, “Beni neden yalnız bıraktın?” dedi.
Konuşturma
E)
Gündüzleri güldü, geceleri ağladı.
Karşıtlık
24. Kendimizi Test Edelim
1. “Ali aslan gibi güçlüydü.”
Bu cümlede hangi söz sanatı vardır?
A) Kişileştirme
B) Benzetme
C) Karşıtlık
D) Abartma
Cevap: B
2. “Ağaçlar rüzgârla dans ediyordu.”
A) Benzetme
B) Abartma
C) Kişileştirme
D) Karşıtlık
Cevap: C
3. “Sana bunu bin kere söyledim.”
A) Benzetme
B) Abartma
C) Kişileştirme
D) Konuşturma
Cevap: B
4. “Tilki, kargaya ‘Peyniri bana ver.’ dedi.”
A) Konuşturma
B) Karşıtlık
C) Benzetme
D) Abartma
Cevap: A
5. “Gülerken içi ağlıyordu.”
A) Benzetme
B) Kişileştirme
C) Karşıtlık
D) Konuşturma
Cevap: C
6. “Bulutlar pamuk gibi gökyüzünde süzülüyordu.”
A) Benzetme
B) Kişileştirme
C) Konuşturma
D) Karşıtlık
Cevap: A
7. “Deniz, kıyıya kızgın kızgın vuruyordu.”
A) Kişileştirme
B) Benzetme
C) Konuşturma
D) Karşıtlık
Cevap: A
8. “Dağ kadar büyük bir sorunla karşılaştık.”
A) Konuşturma
B) Benzetme
C) Kişileştirme
D) Karşıtlık
Cevap: B
25. Söz Sanatları Özet Tablosu
| Söz Sanatı | Nasıl Anlarız? | Örnek |
| Benzetme | Bir şey başka bir şeye benzetilir. | Çocuk aslan gibi güçlüydü. |
| Kişileştirme | İnsan dışındaki varlığa insan özelliği verilir. | Güneş gülümsedi. |
| Konuşturma | İnsan dışındaki varlık konuşturulur. | Kuş, “Geliyorum.” dedi. |
| Abartma | Bir durum olduğundan çok büyük/küçük gösterilir. | Bin yıl bekledim. |
| Karşıtlık | Zıt kavramlar birlikte kullanılır. | Gülerken ağladı. |
Sınav İçin Altın Bilgiler
Benzetme:
“Bu, şuna benziyor.”
Kişileştirme:
“İnsan olmayan varlık, insan gibi davranıyor.”
Konuşturma:
“İnsan olmayan varlık konuşuyor.”
Abartma:
“Bu gerçekten mümkün olacak kadar normal değil; olay büyütülmüş.”
Karşıtlık:
“Birbirine zıt kavramlar birlikte verilmiş.”
En önemli ayrım:
Kişileştirme varsa insan özelliği vardır.
Konuşturma varsa konuşma vardır.
Konuşturma, kişileştirmeyi de beraberinde getirir.
Bu nedenle özellikle kişileştirme–konuşturma, benzetme–abartma ve benzetme–kişileştirme ayrımlarına dikkat etmek gerekir.