LGS Türkçe sınavında her yıl kesinlikle karşımıza çıkan, dil bilgisinin en önemli köşe taşlarından biri Fiilimsiler (Eylemsiler) konusudur. Pek çok öğrenci ekleri ezberlemesine rağmen cümle içindeki kullanım mantığını kaçırdığı için soru kaçırmaktadır. Bu dev rehberde; isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil türlerini, LGS’de karşınıza çıkacak en büyük tuzakları, kalıcı isim farklarını ve yeni nesil soru çözümlerini tüm detaylarıyla bulacaksınız. Bu yazıyı okuduktan sonra fiilimsilerden soru kaçırmayacaksınız!
BÖLÜM 1: Fiilimsi (Eylemsi) Nedir? Temel Özellikleri Nelerdir?
Fiillerin kök veya gövdelerine getirilen belirli eklerle türetilerek cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklere fiilimsi (eylemsi) denir. Fiilimsiler tamamen ne fiildir ne de tamamen isimdir; her iki grubun da özelliğini taşırlar.
Sınavlarda soru çözerken hayat kurtaracak, fiilimsilerin 6 temel kuralı şunlardır:
- Eylemlerini Kaybetmezler: Fiilimsiler tamamen isimleşmez, içlerinde hâlâ bir hareket, iş veya oluş anlamı barındırırlar.
- Olumsuzluk Eki Alabilirler: Fiilimsiler, tıpkı çekimli fiiller gibi “-ma / -me” olumsuzluk ekini alabilirler. (Örn: Okumak -> Okumamak, Gelen -> Gelmeyen). Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamanın en kolay yolu, onu olumsuz yapmayı denemektir.
- Çekimli Fiil Değillerdir: Fiilimsiler kip eklerini (şimdiki zaman, gelecek zaman vb.) ve şahıs eklerini (ben, sen, o vb.) alarak yüklem olamazlar (Ek-fiil alarak yüklem olma durumları hariç).
- Fiilimsi Ekleri Yapım Ekidir: Bütün fiilimsi ekleri fiilden isim yapım eki kabul edilir. Bu yüzden tüm fiilimsiler türetilmiş (türemiş) sözcüktür.
- Yan Cümlecik Kurarlar: Bir cümlede kaç tane fiilimsi varsa, o kadar yan cümlecik var demektir. LGS’de “Bu cümlede kaç yan cümlecik vardır?” sorusu gelirse, doğrudan fiilimsileri saymalısınız.
- Sadece Fiillere Gelirler: Fiilimsi ekleri isim köklerine asla gelmez. Sadece ve sadece fiil kök ya da gövdelerine gelirler.
BÖLÜM 2: Fiilimsi Türleri
Fiilimsiler cümlede üstlendikleri görevlere göre 3 ana gruba ayrılırlar:
- İsim-Fiil (Mastar): Ekleri: -ma, -ış, -mak (Şifre: MAYIŞMAK)
- Sıfat-Fiil (Ortaç): Ekleri: -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş (Şifre: ANASI MEZAR DİKECEKMİŞ)
- Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç): Ekleri: -ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça…
1. İsim-Fiil (Mastar / Ad-Eylem)
Fiil kök veya gövdelerine getirilen “-ma, -ış, -mak” ekleriyle yapılır. Öğrencilerin aklında kolay kalması için bu ekleri “MAYIŞMAK” şeklinde şifreliyoruz.
- -ma / -me: Onunla konuşmayı ben de istiyordum.
- -ış / -iş / -uş / -üş: Çocuğun bakışları herkesi duygulandırdı.
- -mak / -mek: Kitap okumak en büyük zevkidir.
⚠️ İSİM-FİİLDE LGS TUZAKLARI VE KRİTİK NOTLAR
Tuzak 1: Kalıcı İsim Tuzağı (Çok Önemli!)
İsim-fiil eki aldığı halde, zamanla bir nesnenin, kavramın veya yiyeceğin kalıcı adı haline gelen sözcükler artık fiilimsi özelliğini kaybeder. Bunlar tamamen isimdir.
- Örnek 1: Annem akşam için dolma yaptı. (Kalıcı İsim – Yiyecek adı)
- Örnek 2: Havuzun suyla dolmasını bekliyoruz. (İsim-Fiil – Eylem anlamı sürüyor)
- Örnek 3: Bahçeyi kazmak için kazma getirdi. (Kalıcı İsim – Alet adı)
- Örnek 4: Toprağı hızlıca kazman gerekiyor. (İsim-Fiil – Eylem anlamı sürüyor)
Sık Karşılaşılan Kalıcı İsimler: Ekmek, sarma, dondurma, kavurma, danışma, giriş, çıkış, uçurtma, çakmak, kaymak, dikiş.
Tuzak 2: Olumsuzluk Eki ile İsim-Fiil Ekinin Karışması
İsim-fiil eki olan “-ma/-me” ile olumsuzluk eki olan “-ma/-me” birbirine çok benzer. Cümlenin anlamından ayırt edilmelidir.
- Örnek 1: Bu saatte dışarı çıkma. (Çekimli fiildir, “-ma” olumsuzluk ekidir.)
- Örnek 2: Akşam dışarı çıkma fikri güzeldi. (Fiilimsidir, “-ma” isim-fiil ekidir.)
2. Sıfat-Fiil (Ortaç)
Fiil kök veya gövdelerine getirilen eklerle yapılır and cümlede genellikle sıfat görevinde kullanılır. Sıfat-fiil eklerini aklımızda “ANASI MEZAR DİKECEKMİŞ” şeklinde kodluyoruz.
- -an / -en: Koşan çocukları izledim. (Nasıl çocuk? Koşan çocuk -> Sıfat)
- -asi / -esi: Öpülesi elleri vardı anaların. (Nasıl el? Öpülesi el -> Sıfat)
- -mez / -maz: Dönmez akşamın ufkundayız. (Nasıl akşam? Dönmez akşam -> Sıfat)
- -ar / -er: Koşar adımlarla yanıma geldi. (Nasıl adım? Koşar adım -> Sıfat)
- -dik / -dık / -tık: Tanıdık yüzler görmek beni mutlu etti. (Nasıl yüz? Tanıdık yüz)
- -ecek / -acak: Gelecek yıl şampiyonuz. (Hangi yıl? Gelecek yıl -> Sıfat)
- -miş / -mış: Sararmış yapraklar yolu kaplamıştı. (Nasıl yaprak? Sararmış yaprak)
⚠️ SIFAT-FİİLDE LGS TUZAKLARI VE KRİTİK NOTLAR
Tuzak 1: Zaman Eki (Kip) ile Sıfat-Fiil Ekinin Karışması
“-mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” ekleri aynı zamanda fiillerde zaman eki (kip eki) olarak da kullanılır. Eğer sözcük yüklemdeyse ve zaman bildiriyorsa çekimli fiildir, bir ismin önüne gelip onu niteliyorsa sıfat-fiildir.
- Örnek 1: Sararmış yapraklar yere döküldü. (Sıfat-Fiil – Hangi yaprak? Sararmış yaprak)
- Örnek 2: Sonbahar gelince bütün yapraklar sararmış. (Çekimli Fiil – Duyulan geçmiş zaman eki, yüklem)
- Örnek 3: Gelecek hafta sınav var. (Sıfat-Fiil – Hangi hafta? Gelecek hafta)
- Örnek 4: O da bizimle sinemaya gelecek. (Çekimli Fiil – Gelecek zaman eki, yüklem)
Tuzak 2: Adlaşmış Sıfat-Fiil Tuzağı (LGS’nin En Sevdiği Kalıp)
Sıfat-fiillerin önündeki isim düştüğünde, sıfat-fiil ismin yerini alarak adlaşmış sıfat-fiil olur. Adlaşmış sıfat-fiiller de hâlâ birer fiilimsidir!
- Normal kullanım: Sınava çalışan öğrenciler başarılı olur. (Sıfat-fiil + İsim)
- Adlaşmış kullanım: Sınava çalışanlar başarılı olur. (Öğrenciler ismi düştü, “çalışanlar” adlaşmış sıfat-fiil oldu ama hâlâ fiilimsidir.)
3. Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç)
Fiil kök veya gövdelerine getirilerek cümlede zarf (belirteç) görevinde kullanılan fiilimsilerdir. Cümleye genellikle “zaman” ya da “durum” anlamı katarlar.
Zarf-fiil ekleri çok fazladır. Akılda tutmak için kullanılan popüler şifre: “Kenyalı asiye madan dağında ipi erekerek ince dıkça…” şeklindedir.
Temel zarf-fiil ekleri ve örnekleri:
- -ken: Ders çalışırken uyuya kalmış. (Ne zaman uyumuş? Ders çalışırken -> Zaman)
- -alı / -eli: Köyden ayrılalı tam üç yıl oldu. (Ne zamandan beri? Ayrılalı -> Zaman)
- -madan / -meden: Durmadan konuşuyordu. (Nasıl konuşuyordu? Durmadan -> Durum)
- -ince / -ıncaya: Eve varıncı beni ara. (Ne zaman ara? Varıncı -> Zaman)
- -ip / -ıp / -up / -üp: Koşup annesine sarıldı. (Nasıl sarıldı? Koşup -> Durum)
- -arak / -erek: Gülerek yanımıza geldi. (Nasıl geldi? Gülerek -> Durum)
- -dıkça / -dikçe: Kitap okudukça ufku genişliyor. (Nasıl/Ne zaman? Okudukça)
- -e … -e / -a … -a: Koşa koşa eve gitti. (Nasıl gitti? Koşa koşa -> Durum)
⚠️ ZARF-FİİLDE LGS TUZAKLARI VE KRİTİK NOTLAR
Tuzak 1: “-ken” Ekinin İsimlere Gelmesi
Zarf-fiil eki olan “-ken” sadece fiillerre gelirse fiilimsi yapar. İsim soylu bir sözcüğe gelirse cümlede zarf yapar ama o sözcük asla fiilimsi olmaz.
- Örnek 1: Öğrenciken çok kitap okurdum. (“Öğrenci” isimdir. Bu yüzden “öğrenciken” sözcüğü fiilimsi DEĞİLDİR.)
- Örnek 2: Koşarken yere düştü. (“Koşmak” fiildir. Bu yüzden “koşarken” sözcüğü FİİLİMSİDİR.)
Tuzak 2: Sorularda “Cümleye Kattığı Anlam” Detayı
LGS’de zarf-fiillerle ilgili “Aşağıdakilerin hangisinde zarf-fiil cümleye farklı bir anlam katmıştır?” sorusu çok sık gelir. Bu durumda yükleme iki soru sorulur:
- “Nasıl?” sorusuna cevap veriyorsa cümleye DURUM anlamı katmıştır.
- “Ne zaman?” sorusuna cevap veriyorsa cümleye ZAMAN anlamı katmıştır.
BÖLÜM 3: Fiilimsi Karşılaştırma Tablosu
| Fiilimsi Türü | En Bilinen Şifresi | Cümledeki Görevi | Temel Sorusu | Örnek Cümle |
|---|---|---|---|---|
| İsim-Fiil | MAYIŞMAK | İsim olur, eylem adıdır. | Ne? | Yüzmek çok eğlencelidir. |
| Sıfat-Fiil | ANASI MEZAR DİKECEKMİŞ | Sıfat olur, ismi niteler. | Nasıl? / Hangi? | Kırılmış kalpleri onardı. |
| Zarf-Fiil | Kenyalı Asiye… | Zarf olur, fiili niteler. | Nasıl? / Ne zaman? | Gülerek içeri girdi. |
🎯 YENİ NESİL LGS TARZI SORULAR VE ÇÖZÜMLERİ
Soru 1: (Yan Cümlecik ve Fiilimsi Sayısı)
“Sabah erkenden uyanıp (1) hazırlanan (2) malzemeleri arabaya taşımak (3) için dışarı çıktığında (4) havanın henüz aydınlanmadığını (5) fark etti.”
Yukarıdaki cümlede numaralandırılmış sözcüklerden hangisi fiilimsi değildir?
- A) 1 ve 3
- B) Sadece 2
- C) Sadece 5
- D) Hiçbiri (Hepsi fiilimsidir)
Çözüm: Cümledeki tüm numaralı sözcükler eylemsi özelliklerini korumaktadır. Doğru Cevap: D
Soru 2: (Sıfat-Fiil mi, Çekimli Fiil mi?)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “-ecek / -acak” ekini alan sözcük, diğerlerinden farklı bir görevde kullanılmıştır?
- A) Gelecek yıl LGS sınavına gireceğim için şimdiden çalışıyorum.
- B) Kuruyan ağaçların yerine bahçeye yeni fidanlar dikilecek.
- C) Bu kasabada görülecek çok güzel tarihi yerler var.
- D) Yapılacak işleri bir kağıda liste halinde tek tek not etti.
Çözüm: B şıkkında “dikilecek” sözcüğü cümlenin yüklemidir ve bir çekimli fiildir. Doğru Cevap: B
ÜNİTE ÖZETİ: “Bunu Bilmeden Sınava Girme!”
- İçinde hareket anlamı kalmayan, bir nesnenin adı olan kelimeler (ekmek, dondurma) kalıcı isimdir, fiilimsi değildir.
- Fiilimsiyi ayırt etmek için hemen olumsuzunu yapmayı deneyin (
gülerek -> gülmeyerek). Oluyorsa fiilimsidir. - İsme gelen ekler fiilimsi yapmaz (
çocukkenkelimesi fiilimsi değildir). - Sıfat-fiiller önündeki isim düşse bile (
çalışanlar) hâlâ fiilimsi sayılır.
- Odak Anahtar Kelime: 8. Sınıf LGS Türkçe Fiilimsiler Konu Anlatımı